डडेल्धुरा जिल्ला

डडेल्धुरा जिल्ला नेपालका सुदूरपश्चिम प्रदेशमा अवस्थित पहाडी जिल्ला हो। यसको पूर्वतर्फ डोटी जिल्ला, उत्तरतर्फ बैतडी जिल्ला, दक्षिणतर्फ कञ्चनपुर जिल्ला र पश्चिमतर्फ भारतको उत्तराखण्ड पर्दछ। नेपाललाई ७५ जिल्लामा पुर्नविन्यास गर्नुअघि यस क्षेत्रको प्रशासनिक नियन्त्रण डोटीबाट हुने उल्लेख पाइन्छ। हाल यस जिल्लामा २ नगरपालिका र ५ गाउँपालिका सहितका स्थानीय तहहरू स्थापना भएका छन्।

स्थिति र भौगोलिक सिमाना

जिल्ला हिमाली भेगभन्दा दक्षिणतिरको पहाडी भागमा पर्ने भएकाले भौगोलिक बनोट चिराखोंच र डाँडाकाँडा युक्त छ। पूर्व–पश्चिम र उत्तर–दक्षिण दिशामा पर्ने नजिकका जिल्लासँग यसको सिमाना प्रष्ट रूपमा तोकिएको छ। पश्चिमतर्फको सिमाना अन्तर्राष्ट्रिय सीमासँग जोडिने भएकाले प्रशासनिक तथा आवागमन सन्दर्भमा यसलाई विशेष स्थान दिइन्छ।

नामाकरण र किंवदन्ती

जिल्लाको नाम कसरी रह्यो भन्ने विषयमा विभिन्न किंवदन्तीहरू पाइन्छन्। एक धारणा अनुसार स्थानीय जनबोलीमा ढाडलाई “डडाल्नु” र अग्लो स्थानलाई “धुरा” भनिने भएकाले डडाल्नु जस्तो धुराबाट बोलचालमा परिवर्तन हुँदै “डडेल्धुरा” बनेको बताइन्छ। अर्को भनाइ अनुसार यहाँको दलिन जस्तो डाँडा, घना जंगल र जाडो मौसमले पनि नामाकरणमा प्रभाव पारेको मानिन्छ। ठोस भाषिक प्रमाण एकमत छैन, तर यी व्याख्याहरू प्रचलित छन्।

प्रशासनिक पृष्ठभूमि

नेपालको प्रशासनिक विभाजन ७५ जिल्लामा विन्यस्त हुनुअघि डडेल्धुराको प्रशासनिक कामकाज डोटीबाट सम्हालिने गर्थ्यो। पछि जिल्लागत संरचना स्पष्ट भएपछि यो जिल्ला पृथक रूपमा परिचालित भयो। यसरी ऐतिहासिक प्रशासनिक अभ्यासले स्थानीय शासन व्यवस्थामा क्रमिक पुनर्संरचना भएको देखाउँछ।

स्वास्थ्य सेवा

जिल्लामा स्वास्थ्य सेवाको संस्थागत विस्तारसँग सम्बन्धित उल्लेख्य घटना २०७० सालमा देखिन्छ। “टिम अस्पताल” मार्फत २०६४ सालदेखि सेवा दिँदै आएको एचडिसिएस नामक संस्थाले गुणस्तरसम्बन्धी आलोचनापछि स्थानीय तहमाकासाथै राजनीतिक दल र नागरिक समाजको आन्दोलन बीच वैशाख १२ गतेदेखि सेवा बन्द गरेको उल्लेख छ। त्यसपश्चात नेपाल सरकारले २०७० बैशाख २२ गते “टिम अस्पताल” र जिल्ला अस्पताललाई मर्ज गरी १०० शैयाको उपक्षेत्रीय अस्पताल डडेल्धुरामा सञ्चालन गर्ने निर्णय गर्‍यो, जसअनुसार २०७० असार १ गते सेवा औपचारिक रूपमा शुरु भयो।

स्थानीय तहहरूको संरचना

डडेल्धुरा जिल्लामा हाल २ नगरपालिका र ५ गाउँपालिका छन्। यी स्थानीय तहहरू आफ्ना वडाहरू, केन्द्र, जनसङ्ख्या र क्षेत्रफलका आधारमा प्रशासनिक सेवा प्रवाहको इकाइका रूपमा सञ्चालनमा छन्। निम्न विवरण स्रोतमा उल्लेखित वि.सं. २०७८ को जनसङ्ख्यात्मक सूचकांकका आधारमा प्रस्तुत गरिएको हो।

• अमरगढी नगरपालिका — वडा ११, केन्द्र अमरगढी; जनसङ्ख्या २४,१४९; क्षेत्रफल १३९.३३ वर्ग किमी; जनघनत्व १७० प्रति वर्ग किमी।
• परशुराम नगरपालिका — समावेश: शीर्ष र जोगबुडा; वडा १२, केन्द्र जोगबुडा; जनसङ्ख्या ३५,५९०; क्षेत्रफल ४१४.०७ वर्ग किमी; जनघनत्व ८६ प्रति वर्ग किमी।
• आलिताल गाउँपालिका — समावेश: गाङ्खेत र आलिताल; वडा ८, केन्द्र भिमदत्तपुर; जनसङ्ख्या १८,११२; क्षेत्रफल २९२.८७ वर्ग किमी; जनघनत्व ६२ प्रति वर्ग किमी।
• भागेश्वर गाउँपालिका — समावेश: रुपाल, भागेश्वर र बगरकोट; वडा ५, केन्द्र बगरकोट; जनसङ्ख्या १३,१३२; क्षेत्रफल २३३.३८ वर्ग किमी; जनघनत्व ५६ प्रति वर्ग किमी।
• नवदुर्गा गाउँपालिका — समावेश: कोटेली, मणिलेक, नवदुर्गा र बेलापुर; वडा ५, केन्द्र मणिलेक; जनसङ्ख्या १८,६७२; क्षेत्रफल १४१.८९ वर्ग किमी; जनघनत्व १३० प्रति वर्ग किमी।
• अजयमेरु गाउँपालिका — समावेश: समैजी, अजयमेरु, भद्रपुर, चिपुर र देवल दिव्यपुर; वडा ६, केन्द्र भद्रपुर; जनसङ्ख्या १५,१६१; क्षेत्रफल १४८.०९ वर्ग किमी; जनघनत्व १०० प्रति वर्ग किमी।
• गन्यापधुरा गाउँपालिका — समावेश: असिग्राम, गणेशपुर, मष्टामाण्डौ; वडा ५, केन्द्र गणेशपुर; जनसङ्ख्या १३,७२२; क्षेत्रफल १३५.६५ वर्ग किमी; जनघनत्व १०० प्रति वर्ग किमी।

क्षेत्रीय सन्दर्भ

डडेल्धुराको पश्चिमी सिमाना उत्तराखण्डसँग जोडिएकाले अन्तरदेशीय सरोकारका विषयमा यस क्षेत्रको प्रशासनिक तथा सुरक्षासम्बन्धी महत्व देखिन्छ। भौगोलिक बनोट, जंगल र जाडो मौसमसम्बन्धी विवरणहरू नामाकरणका किंवदन्तीसँग सम्बन्धित समाग्रीमा उल्लेखित छन्। यस जिल्लासँग सीमाना जोडिने छिमेकी एकाइहरू—डोटी जिल्ला, बैतडी जिल्ला र कञ्चनपुर जिल्ला—संगको स्थानीय समन्वय पनि यहाँको प्रशासनिक कार्यसञ्चालनसँग सम्बन्धित विषय हो।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “डडेल्धुरा जिल्ला”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/डडेल्धुरा_जिल्ला (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). डडेल्धुरा जिल्ला [Dadeldhura District]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/डडेल्धुरा_जिल्ला

“डडेल्धुरा जिल्ला [Dadeldhura District].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/डडेल्धुरा_जिल्ला. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “डडेल्धुरा जिल्ला [Dadeldhura District].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/डडेल्धुरा_जिल्ला.

@misc{nepaliencyclopedia_96,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {डडेल्धुरा जिल्ला [Dadeldhura District]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A1%E0%A4%A1%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - डडेल्धुरा जिल्ला [Dadeldhura District]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A1%E0%A4%A1%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -