पाँचथर जिल्ला

पाँचथर जिल्ला नेपालका पहाडी जिल्लामध्ये एक हो, जुन मेची अञ्चल र पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्र भित्र पर्छ। सदरमुकाम फिदिम रहेको यस जिल्लाको भौगोलिक उचाइ करिब ३८३ मिटरदेखि ४,५७५ मिटरबीच छ। उत्तर–दक्षिण फैलावट भएको यस भूभागलाई पल्लो किरात नामले समेत चिनिन्छ, र प्राचीन लिम्बुवान क्षेत्रको केन्द्र ठानिन्छ।

भौगोलिक अवस्थिति र सीमाना

जिल्लाको क्षेत्रफल १,२४१ वर्गकिलोमिटर रहेको छ। पूर्वतर्फ सिक्किम र दार्जिलिङ (भारत), पश्चिमतर्फ तेह्रथुम जिल्ला र धनकुटा जिल्ला, उत्तरतर्फ ताप्लेजुङ जिल्ला, दक्षिणतर्फ इलाम जिल्ला र मोरङ जिल्ला सँग सीमा जोडिन्छ। उत्तरी स्पर्शबिन्दु पूर्वतिरको फलैँचा क्षेत्रतर्फ पर्छ भने, दक्षिणी स्पर्शबिन्दु सिदिनतिर पर्छ; यी दुई भारतीय स्पर्शबिन्दुबीचको स्थल दूरी करिब ४७ किमि बताइन्छ। अक्षांश–देशान्तर दायरा स्रोतअनुसार उत्तर २६.२८″ देखि २६.५९″ र पूर्व ८०.०२″ देखि ८०.३०″ उल्लेख छ।

स्थलरूप र जलस्रोत

जिल्लाको उत्तरी भाग उच्च पहाडी बनेका कारण ढुंगे–उकालो भू–आकृति प्रबल छ, जसमा सिंहलिला पर्वतश्रृङ्खला नजिकका भागहरू पर्छन्। मुख्य नदीहरूमा तमोर नदी, काबेली नदी, हेवा, ईवा, केवा, फेमे, निवू, मगना, जिमजुवा, धुवा, नावा र नाम्दु समावेश छन्; स्रोतमा ईन्द्रावतीको समेत उल्लेख पाइन्छ। ताल–पोखरीमध्ये जोरपोखरी र सुकेपोखरी उल्लेखनीय मानिन्छन्।

यातायात र राजमार्ग

जिल्लामा राष्ट्रिय स्तरका २ वटा लोकमार्ग छन्। मध्यपहाडी लोकमार्ग (हाल पुष्पलाल लोकमार्ग) को सुदूर–पूर्वी टुंगो च्याङथापु क्षेत्रमा पर्दछ, जसले भित्री–पहाडी बस्तीहरूलाई जोड्ने कार्य गर्छ।

हावापानी र कृषि

जिल्लामा जलवायु विविध छ। वार्षिक वर्षा करिब २,०७१ मि.मि. र अधिकतम तापक्रम २६.१°से., न्यूनतम १२.३°से. आसपास रहने जनाइएको छ। करिब २,००० मि. माथिका लेकाली भागहरूमा समशीतोष्ण प्रभाव देखिन्छ, जहाँ जाडो महिनामा हिमपात पनि हुनसक्छ; आलु, फापर, मकै र केराउ खेतीयोग्य बन्छन्। १,२००–२,००० मि. बीचको भाग अर्धोष्ण प्रकृतिको छ, जसमा सुन्तला जातका फलफूल, तरकारी र खाद्यान्न उपयुक्त ठहरिन्छन्। ६००–१,००० मि. दायरा उष्ण भेग मानिन्छ, जहाँ धान, गहुँ, मकै, दलहन–तेलहनसँगै आँप, लिची, केरा, रुखकटहर–भूँइकटहरजस्ता सदावहार फलफूल फलाइन्छ।

प्रशासनिक संरचना

जिल्लामा १ नगरपालिका र ७ गाउँपालिका गरी ८ स्थानीय तह क्रियाशील छन्। ऐतिहासिक प्रशासनिक अभिलेखमा ४१ गाविस, ११ इलबाका र २ प्रतिनिधि सभा क्षेत्र उल्लेख पाइन्छ। वर्तमान स्थानीय तहहरूको संक्षिप्त विवरण:

• फिदिम नगरपालिका — समावेश: फिदिम, चोकमागु, सिवा; वडासंख्या १४; केन्द्र: फिदिम; जनसंख्या ४८,४९५; क्षेत्रफल १९२.०५ वर्गकिमि; घनत्व २५०।
• फालेलुङ गाउँपालिका — समावेश: एकतीन, मेमेङ, प्राङबुङ, याङनाम (६–९), सिदिन; वडासंख्या ८; केन्द्र: थोक्लिम्बा; जनसंख्या २०,३६१; क्षेत्रफल २०७.१४; घनत्व ९८।
• फाल्गुनन्द गाउँपालिका — समावेश: नवमीडाँडा, इम्बुङ, पौवासर्ताप, चिलिङदिन, आङसराङ, फाक्तेप; वडासंख्या ७; केन्द्र: फाक्तेप; जनसंख्या २१,२८१; क्षेत्रफल १०७.५३; घनत्व २००।
• हिलिहाङ गाउँपालिका — समावेश: अमरपुर, पञ्चमी, सुभाङ, भारपा; वडासंख्या ७; केन्द्र: पञ्चमी; जनसंख्या १९,०८५; क्षेत्रफल १२३.०१; घनत्व १६०।
• कुम्मायक गाउँपालिका — समावेश: यासोक, रानीगाउँ, माङजाबुङ, स्याबरुम्बा; वडासंख्या ५; केन्द्र: यासोक; जनसंख्या १२,७४६; क्षेत्रफल १२९.०३; घनत्व ९९।
• मिक्लाजुङ गाउँपालिका (पाँचथर) — समावेश: आरुबोटे, सराङडाँडा, रवी, कुरुम्बा, लिम्बा, दुर्दिम्बा; वडासंख्या ८; केन्द्र: रवी; जनसंख्या २१,०६१; क्षेत्रफल १६६.६१; घनत्व १३०।
• तुम्बेवा गाउँपालिका — समावेश: आङना, ओलने, हाङगुम, मौवा; वडासंख्या ५; केन्द्र: मौवा; जनसंख्या ११,१८१; क्षेत्रफल ११७.३४; घनत्व ९५।
• याङवरक गाउँपालिका — समावेश: च्याङथापु, फलैँचा, ओयाम, थर्पु, नागी; वडासंख्या ६; केन्द्र: थर्पु; जनसंख्या १६,८२१; क्षेत्रफल २०८.६३; घनत्व ८१।

इतिहास र नामको व्युत्पत्ति

फिदिमस्थित आम्बे पोजोमा तिर्थस्थलमा प्राचीन समयका लिम्बुवानका राजाहरू (फेदेन) ले सामूहिक सभा (चुम्लुङ्ग) बसेर निर्णय गर्ने परम्परा रहेकाले यो भूभाग राजनीतिक–सांस्कृतिक केन्द्र मानिएको देखिन्छ। जिल्लाको नाम कसरी तय भयो भन्ने विषयमा स्रोतहरूमा मतभेद छ। केही अध्ययनअनुसार ‘पान्थरथुमु’ (लिम्बु) बाट रूपान्तरित ‘पान्थरु’ र ‘थुम’ को अर्थसम्बन्ध जोडिन्छ; अर्कोतर्फ, किराँत इतिहासका केही ग्रन्थहरूले इस्वी ५५० तिरमै ‘पान्थर’ शब्दको प्रयोग देखाउँछन्।

धार्मिक तथा ऐतिहासिक सम्पदा

काबेली–तिम्बुपोखरी, महादेवस्थान, जोरपोखरी, आगेजुङ गुम्बा, याङनामको पाथीभरा देवीस्थान, सिद्धदेवीस्थान, गढी मन्दिर, थाक्ले मन्दिर, किराँत समुदायको लुब्रेकुटी मन्दिर, महागुरु फाल्गुनन्दसँग सम्बन्धित मन्दिर, यासोकको सिद्धदेवी–देउराली, राउतेको बेहुली ढुङ्गा आदिको उल्लेख पाइन्छ। ऐतिहासिक स्थलतर्फ जोरसाल गढी, आहाल गैह्री, छाला–सुकुवा डाँडालगायत फौदार पाटी (अमरपुर), च्याखलेपाटी, जोरपाटी (एकतीन), सिम्राहा पाटी (रानीगाउँ), तीनधारे पाटी र हेवाखोला पाटी आदि समावेश छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “पाँचथर जिल्ला”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/पाँचथर_जिल्ला (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). पाँचथर जिल्ला [Panchthar District]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/पाँचथर_जिल्ला

“पाँचथर जिल्ला [Panchthar District].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/पाँचथर_जिल्ला. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “पाँचथर जिल्ला [Panchthar District].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/पाँचथर_जिल्ला.

@misc{nepaliencyclopedia_27,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {पाँचथर जिल्ला [Panchthar District]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%A5%E0%A4%B0_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - पाँचथर जिल्ला [Panchthar District]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%A5%E0%A4%B0_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -