मोरङ जिल्ला

मोरङ जिल्ला नेपालको कोशी प्रदेशमा पर्ने, पूर्वी तराईस्थित एक प्रमुख औद्योगिक जिल्ला हो। यसको सदरमुकाम बिराटनगर राष्ट्रीय उद्योगका दृष्टिले महत्त्वपूर्ण शहर मानिन्छ। क्षेत्रफल १,८५५ वर्ग कि.मि. रहेको यस जिल्लामा वि.सं. २०६८ को जनगणनाअनुसार ९,६५,३७० जनसंख्या थियो। औद्योगिक तथा जनसङ्ख्याको आधारमा यसलाई देशको दोस्रो ठूलो जिल्लामध्येको रूपमा वर्णन गरिन्छ।

अवस्थिति र सीमाना

मोरङ पूर्वमा झापा जिल्ला र पूर्वोत्तरमा इलाम जिल्लासँग जोडिन्छ। उत्तरतर्फ धनकुटा जिल्ला र पाँचथर जिल्ला पर्दछन् भने पश्चिममा सुनसरी जिल्ला छ। दक्षिणी सिमाना भारतको बिहार राज्यसँग मिल्छ। अक्षांश २६.२०–२६.५३ र देशान्तर ८७.१६–८७.५१ को दायरामा रहेको जिल्ला करिब चारकोसे बन क्षेत्र, चुरे र महाभारतका भिरालु भागदेखि समथर तराईसम्म फैलिएको छ। औसत पूर्व–पश्चिम लम्बाइ करिब ४६ कि.मि. र उत्तर–दक्षिण चौडाइ करिब ५४ कि.मि. छ।

नामको व्युत्पत्ति र ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

जिल्लाको नामबारे केही मान्यताहरू छन्। केही स्रोतले प्राचीन याक्थुङ शासक “मरोहाङ” बाट रूपान्तर हुँदै “मोरङ” बनेको बताउँछन्, भने अर्को धारणा “मावराङ्ग” अपभ्रंशसँग जोडिन्छ। प्राचीनकालमा यो भूभाग बिराट राजाको शासनसँग सम्बद्ध मानिन्छ। मध्यकालमा लिम्बुवानको सबल राज्यमध्ये मोरङ नामले पहिचान राख्यो र अन्तिम लिम्बु राजा बुद्धिकर्ण राय खेवाङ भनिन्छ।

काठमाडौँ उपत्यकामा किराँती राज्यसत्ता पछिपछि पूर्वतर्फ सरेको सन्दर्भ पाइन्छ। वि.सं. १८३० तिर पृथ्वीनारायण शाहले पूर्वका किराँत भूभाग जोड्ने क्रममा अभिमानसिंह बस्नेत, रामकृष्ण कुँवर र अमरसिंह थापाको नेतृत्वमा फौज पठाई, तत्कालीन बिजयपुर सदरमुकामसमेत पर्ने मोरङ क्षेत्र नेपाल अधिराज्यमा समावेश गरियो। सदरमुकाम दीर्घकाल बिजयपुर रहेपछि, व्यापारिक सुविधाका कारण क्रमशः रङ्गेली र त्यसपछि विक्रम सम्वत् १९७१ मा गोग्राहा (पछिल्लो नामाकरण बिराटनगर) तिर सारियो।

प्रशासनिक संरचना

जिल्लामा १७ वटा स्थानीय तह छन्—१ महानगरपालिका, ८ नगरपालिका र ८ गाउँपालिका। शहरी तहमा बिराटनगर महानगरपालिकाका साथै बेलबारी, लेटाङ, रङ्गेली, रतुवामाई, सुनवर्षि, उर्लाबारी, सुन्दरहरैंचा र पथरी शनिश्चरे नगरपालिका पर्दछन्। ग्रामीण तहमा बुढीगङ्गा, ग्रामथान, जहदा, कानेपोखरी, कटहरी, केराबारी, मिक्लाजुङ र धनपालथान गाउँपालिका समावेश छन्। प्रतिनिधिसभाका ६ र प्रदेशसभाका १२ निर्वाचन क्षेत्र रहेको उल्लेख मिलताे देखिन्छ।

भू–आकृति, माटो र हावापानी

समुन्द्री सतहबाट करिब ६० मिटरदेखि २,४१० मिटर उचाइसम्म फैलिएको भू–आकृतिमा करिब ८० प्रतिशत भाग समथर तराई पर्छ, बाँकी भाग चुरे र महाभारतका शृङ्खलामा छ। उत्तरी डाँडाकाँडा क्षेत्रमा बलौटे दोमटदेखि दोमट माटो, मध्य भावर क्षेत्रमा दोमट र हल्का चिम्टाइलो माटो, दक्षिणी तराईमा चिम्टाइलो, बलौटे दोमट र दोमट माटो पाइन्छ। गर्मीयाम निकै तताउने, जाडोयाममा कहिलेकाहीँ शीतलहरले प्रभाव पार्ने तर समग्र तापक्रममा ठूलो उतारचढाव नदेखिने विशेषता छ।

जलस्रोत र नदी प्रणाली

जिल्लामा बक्राहा, चिसाङ, खदम, मावा, रतुवा, डाँस, सीता, लोहन्द्रा, केशलिया र बुढीगङ्गा महत्त्वपूर्ण नदी मानिन्छन्। मिक्लु, सिङ्गयाही, गछीया जस्ता खोला तथा मोरङी, बेतना, जुडी, साखरे, कचला लगायतका साना खोल्साहरू चुरे क्षेत्रका मुहानबाट बग्छन्। यी जलस्रोतहरूले सिँचाइ, मत्स्यपालन र स्थानीय जलविज्ञानमा आधारभूत भूमिका खेल्छन्।

अर्थतन्त्र र उद्योग

कृषि मुख्य आजीविका हो, धानको उत्पादनका आधारमा यो जिल्ला देशमै दोस्रो स्थानमा पर्दछ भनिएको छ। मत्स्य, कुखुरा, गाई–गोरु तथा बाख्रा पालन र चियाखेती जस्ता उद्यमहरू सामान्यतया प्रचलित छन्। औद्योगिक इतिहासमा वि.सं. १९९३ को बिराट जुट मिल र १९९४ को जुद्ध म्याच फ्याक्ट्री स्थापना महत्वपूर्ण मानिन्छ, जसले मोरङलाई औद्योगिक पहिचान दिलायो।

शिक्षा

जिल्लामा सरकारी र निजी गरी ६९५ विद्यालय, ३० उच्च माध्यमिक विद्यालय, १३ क्याम्पस र १० प्राविधिक तथा व्यवसायिक शिक्षालय छन्। उच्च शिक्षाको केन्द्रीय संस्थाका रूपमा पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालय अवस्थित छ, जसले पूर्वी नेपालका विद्यार्थीलाई शैक्षिक पहुँच विस्तार गरेको छ।

जनसांस्कृतिक बनोट

मोरङ बहुजातीय र बहुभाषिक बसोबासको नमूना क्षेत्र हो। यहाँ बाहुन, क्षेत्री, लिम्बु, राई, गुरुङ, मगर, तामाङ, कोचे, मेचे, सतार, धिमाल, थारू, ताजपुरिया, राजवंशी, कामी, दमाई, मुसलमान, धाँगड, दनुवारलगायत समुदाय बसोबास गर्छन्। भिन्न संस्कृति, भाषा र परम्पराले जिल्लाको सामाजिक स्वरूप बहुरङ्गी बनेको छ।

ऐतिहासिक, धार्मिक र पर्यटकीय स्थल

भेडियारी क्षेत्रमा बिराट राजासँग सम्बन्धित दरबार क्षेत्रको उत्खननबाट प्राप्त अवशेषलाई प्राचीन कालसँग जोडिन्छ। राजारानी ताल, धनपालथान, सुनवर्षी पोखरी, बागझोडा, चुलीपोखरी, हसिना सिमसार, बेतना सिमसार, मण्ठपोखरी, बेतेनी ताल र ध्वजे डाँडा प्राकृतिक सुन्दरतासहित धार्मिक–सांस्कृतिक महत्त्वका आकर्षण हुन्। यी स्थलहरू विराटनगरबाट सहज पहुँच हुने दूरीमा रहेर पर्यटकीय सम्भावना बोकिन्छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “मोरङ जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%99_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). मोरङ जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%99_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_30,
  title = {मोरङ जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%99_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}