हलेसी महादेव

हलेसी महादेव नेपालको पूर्वी पहाडमा अवस्थित एक प्रमुख त्रिधार्मिक तीर्थस्थल हो, जहाँ हिन्दू धर्म, किराँत र बौद्ध धर्मका आस्थावानहरू वर्षभरि पुग्ने गर्छन्। यो स्थल खोटाङ जिल्लाको सदर केन्द्र दिक्तेलबाट करिब ९ कोस पश्चिमतर्फ, हलेसी तुवाचुङ नगरपालिका–७ महादेवस्थान, हलेसी गाउँमा पर्दछ। समुद्री सतहबाट ४,७३६ फिट उचाइमा रहेको प्राकृतिक गुफा–समूह र वरपरका डाँडाकाँडा यस धामको पहिचान हुन्।

महादेव गुफा

महादेव गुफाको प्रवेशद्वार शिखरसहितको ठूलो शिलामुनि पर्दछ। भित्र पस्दा करिब ३०० फिट जति ओरालो गएपछि प्रशस्त समथर भागमा पुगिन्छ, जहाँ हजारौँ श्रद्धालु उभिन सक्ने ठाउँ छ। त्यही भागमा शिव र गणेशका प्राकृतिक शिलारूप एकै स्थानमा देखिन्छन्, र दक्षिणी भित्तातर्फ पार्वतीले गणेशका लागि दूध लिएझैँ देखिने आकृतिको पूजापाठ चलनमा छ। उत्तरी कुनातर्फ ‘धर्मद्वार’ र ‘पापद्वार’ भन्ने नामले चिएका मार्गहरू प्रसिद्ध छन्; यिनीसँगै जन्मद्वार, स्वर्गद्वार, कर्मद्वारजस्ता अन्य प्राकृतिक छिद्रहरूमाथि पनि धार्मिक अभिमत जोडिन्छ। सतहदेखि भित्री भागमा झर्नका लागि १०२ ओटा कृत्रिम सिँढी बनाइएको छ।

बसाहा थान

महादेवथान नजिकैको चट्टानी थुम्कोलाई स्थानीयहरूले ‘कैलाश पर्वत’ भनी सम्बोधन गर्छन्, जसको परिधि करिब एक किलोमिटर र उचाइ करिब २०० फिट जति बताइन्छ। यही थुम्कोभित्र तेर्सो भाग करिब २२० फिट लम्बिएको, अनि ‘एल’ आकारमा उक्लँदै आकाशमुख खुल्ने बसाहा गुफा छ; ठाडो भाग करिब ९० फिट उचाइमा पुगेर माथि निस्किन्छ। प्रवेशमुख चौडा भएकाले एकैचोटि करिब ८–१० जनासम्म सजिलै भित्र छिर्न सक्छन्। गुफाभित्ताबाट रस्ने चुनमिश्रित पानी भक्तजनले ‘दूध देउमाई’ भन्दै हात थाप्ने प्रचलन छ; कसैले यसलाई कामधेनुको प्रतीकात्मक दूध मान्छन् भने अरूले चूनपानीको स्वाभाविक चुहावट ठान्छन्। भित्री भागमा नन्दी–भृंगी, गौरीशंकर र सर्परूपजस्ता प्राकृतिक शिलाछायाहरू देखिन्छन्।

भैरव गुफा

महादेव गुफाबाट झन्डै ३० मिटर पूर्वपट्टि रहेको भैरव गुफा पनि दर्शनयोग्य स्थल हो। यहाँ भष्मासुरसम्बन्धी किम्वदन्तीसँग जोडिएको अवशेष रहेको विश्वास गरिन्छ, त्यसैले यसलाई कतिपयले ‘भष्मासुर गुफा’ पनि भन्छन्।

उत्पत्ति सम्बन्धी परम्परा र किंवदन्ती

स्थानीय कथेअनुसार, किराँती सिकारीले घाइते मृगको खोजी गर्दा गुफाभित्र दिव्य ज्योति देखेर अचेत भएको प्रसङ्ग सुनाइन्छ; त्यसपछि महादेवको दर्शन प्राप्त भएको जनश्रुति छ। अर्को धारामा किराँतकालका ‘होलैसुङ’ नामक शासकको नाम अपभ्रंश भएर ‘हलेसी’ बस्यो भन्ने व्याख्या पाइन्छ। हिन्दू आख्यानअनुसार भष्मासुरले वरदानपछि महादेवलाई पछ्याउँदा, महादेव यहाँको शिलाभित्र लुके; पछि विष्णुले मोहिनी रूपधारण गरी राक्षसलाई आफ्नै टाउकामा हात राख्न उक्साए र ऊ भष्म भयो भन्ने मान्यता चलनमा छ। केही व्रतकथामा सतीदेवीको अङ्गावशेष यस क्षेत्रसँग जोडिएको भनाइ पनि दोहोरिन्छ। यी आख्यानहरू आस्थासँग सम्बन्धित मौखिक परम्परा हुन्।

किराँत, बौद्ध र हिन्दू अनुष्ठान

ऐतिहासिक जनश्रुतिअनुसार किराँत पूर्वज खोक्चिलीप्पा, रैछाकुले र हेच्छाकुप्पा हलेसी गुफाक्षेत्रमा बसेका थिए भनिन्छ। किराँत समुदाय यहाँ हरेक वर्ष उभौली र उधौली पर्वमा भेला भई पितृ–पूजा गर्छन्; भोजपुर जिल्ला, उदयपुर जिल्ला, ओखलढुंगा जिल्ला र सोलुखुम्बु जिल्लालगायतबाट सहभागिता हुन्छ। बौद्ध धारामा पद्मसम्भवले लामो साधनाबाट सिद्धि प्राप्त गरेको पवित्र भूमि भनेर यस गुफालाई मरातिक नामले सम्मान गरिन्छ। हिन्दू परम्परामा शिव–पार्वती–गणेशका प्राकृतिक रूप र भैरव–बसाहा सम्बन्धी प्रतीक–पूजाले यहाँको मूल आराधना परम्परा गठन गर्छ।

यातायात र पहुँच

पहिले लामिडाँडा हवाईमैदान हुँदै उत्रनुपर्ने चलन रहेकामा, कच्ची सडक विस्तारपछि पहिलेभन्दा सजिलो भएको बताइन्छ। हाल पूर्व–पश्चिम राजमार्गबाट मिर्चैया–कटारी खण्ड समेटी सडक मार्ग हुँदै पुग्न सकिन्छ। त्यस्तै मध्यपहाडी लोकमार्गतर्फका जयराम, बाहुनीडाँडा, कदुवा, च्यास्मिटार, बडहरे हुँदै दुर्छिम–छापडाँडातर्फ बढेपछि हलेसी धाममा प्रवेश पाइन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “हलेसी महादेव।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B9%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%80_%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). हलेसी महादेव. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B9%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%80_%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5

@misc{ne_276,
  title = {हलेसी महादेव},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B9%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%80_%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}