बुद्ध पूर्णिमा बौद्ध समुदायद्वारा वैशाख शुक्ल पूर्णिमामा मनाइने धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व हो। यस तिथिमा गौतम बुद्धको जन्म, बोधि प्राप्ति र महापरिनिर्वाण परेकाले यस दिनलाई बुद्ध जयन्ती भनेर पनि चिनिन्छ। यो पर्व नेपालदेखि अन्य महादेशसम्मका बौद्ध धर्मावलम्बीबीच श्रद्धा र स्मरणका कार्यक्रमसँग जोडिएको छ। संयुक्त राष्ट्रसंघीय प्रणालीभित्र सन् २००२ देखि यो अवसरमा बिदा दिने प्रचलन रहेको उल्लेख पाइन्छ।
पर्व र तिथि
वैशाख शुक्ल पूर्णिमा बौद्ध पात्रोको दृष्टिले विशेष मानिने चन्द्र तिथि हो। यही दिन बुद्धका जीवनका तीन निर्णायक घटनाहरू एकैचोटि सम्झने प्रथाले इस पर्वलाई विशिष्ट बनाएको छ। नेपाललगायत विभिन्न देशमा यसै तिथि अनुकूल आयोजनाहरू गरिन्छ, जसमा ध्यान, प्रवचन र श्रद्धाञ्जलि प्रमुख मानिन्छन्।
ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्त्व
बुद्ध पूर्णिमाले गौतम बुद्धको दार्शनिक योगदान र करुणाको आदर्शलाई उजागर गर्छ। विश्वशान्तिका प्रतीकका रूपमा बुद्धको व्यक्तित्व यस पर्वमार्फत व्यापक रूपमा स्मरण गरिन्छ। नेपालमा बुद्ध जयन्तीका दिनलाई राज्यस्तरको मान्यता दिइनुले सांस्कृतिक सम्मान र पहिचानलाई बल पुगाएको देखिन्छ।
नेपालमा नीतिगत पहल
नेपाल सरकारले बुद्ध जयन्तीका दिन सार्वजनिक बिदा वि.सं. २००८ जेठ ८ मा पहिलोपटक व्यवस्था गरेको थियो। त्यस्तै, वि.सं. २०१२ फागुन ७ मा लुम्बिनी क्षेत्रमा बुद्ध जयन्तीका दिन हत्या र हिंसामाथि औपचारिक प्रतिबन्ध घोषणा गरिएको थियो। यी निर्णयहरूले बौद्ध मूल्य र पवित्र स्थलप्रतिको संवेदनशीलता संस्थागत तहबाट अभिव्यक्त भएको देखाउँछन्।
विश्वव्यापी अध्ययन र संस्थागत स्वरूप
बौद्ध चिन्तन र इतिहास सम्बन्धी अध्ययन विश्वका प्रतिष्ठित शिक्षालयहरूमा सञ्चालित छन्। अक्सफोर्ड विश्वविद्यालय, क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालय र हार्वर्ड विश्वविद्यालयमा यस विषयका पाठ्यक्रमहरू दीर्घकालदेखि सञ्चालनमा रहेको उल्लेख गरिएको छ। स्वदेशमा त्रिभुवन विश्वविद्यालयले बौद्ध दर्शनमा स्नातकोत्तर कार्यक्रम चलाइरहेको छ। लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालय तथा प्रस्तावित सिद्धार्थ विश्वविद्यालयमार्फत अनुसन्धान र गोष्ठी-परिचर्चा निरन्तर गरिने जानकारी स्रोतले दिन्छ।
ग्रन्थ र साहित्यिक प्रभाव
बुद्धसम्बन्धी साहित्य अत्यधिक प्रकाशित भएको बताइन्छ, जसले बुद्ध पूर्णिमाको बौद्धिक परिधिलाई पनि विस्तार गरेको छ। बुभ्न योग्य कृतिहरूमा निम्न शीर्षकहरू उल्लेखनीय मानिन्छन्:
- सर एडविन आर्नोल्डको ‘एसियाको ज्योति’ (१८७९), इङ्ल्यान्डको ‘द डेली टेलिग्राफ’ सम्पादकत्वको समयको कृति।
- डा. भीमराव राम अम्बेडकरको ‘बुद्ध र उनको धर्म’ (१९५७)।
- हर्मन हेस्सेको ‘सिद्धार्थ’ (१९२२) ।
- जर्मनीका न्यानातिलोका महाथेराको ‘बुद्धिस्ट डिक्सनरी’ (१९५०) र ‘विश्वमा बुद्ध’ (१९०६)।
- डा. वाल्पोला राहुलको ‘बुद्धको विचार’ (१९५९)।
- इटालीका जिसेप्पे टिउचिलेको ‘मुस्ताङको भ्रमण’ (१९६९)।
यी कृतिहरूले बुद्ध विषयक चिन्तन, इतिहास र दर्शनबारे अन्तर्राष्ट्रिय चासोलाई प्रवर्द्धन गरेको देखिन्छ।
लुम्बिनी, अशोक स्तम्भ र ऐतिहासिक खोज
सम्राट अशोकले ई.पू. २४९ तिर लुम्बिनीबारे शिलालेख लेखाएको उल्लेख स्रोतमा पाइन्छ। ‘हित बुद्ध जातेती लुम्बिनी ग्रामे’ भन्ने वाक्यांश ब्राह्मी लिपिमा लेखिएको बताइन्छ। लुम्बिनीको ऐतिहासिक पहिचानमा सो स्तम्भ प्रमुख प्रमाणका रूपमा चर्चित छ। लुम्बिनीमा रहेको स्तम्भ सन् १८९६ मा तत्कालीन कमान्डर खड्ग शम्शेर राणाले पुरातत्त्वविद् डा. फुररसँग मिलेर उत्खनन गरेका थिए।
सन् १९५६ मा नेपालमा चौथो विश्व बौद्ध भ्रातृत्व सम्मेलन आयोजना गरिएको उल्लेख छ। त्यस्तै, सन् १९६७ मा संयुक्त राष्ट्रसंघका महासचिव उ थान्त नेपाल आएका प्रसंगबाट लुम्बिनी विकासको गुरुयोजना अघि बढाइएको बताइन्छ। यी घटनाहरू बुद्ध पूर्णिमासँग सम्बन्धित स्मारक र तीर्थस्थलको संरक्षण-अध्ययनमा turning point सावित भएका मानिन्छन्।
उपदेश र त्रिपिटक
स्रोतअनुसार बुद्धले लगभग ८० वर्षे जीवनमा ८४ हजार पटक प्रवचन दिए भन्ने धारणा पाइन्छ। ती उपदेशहरू प्राचीन संकलनहरूको रूपले संरक्षित गरिएका बताइन्छ। बौद्ध परम्परामा ती सामग्री ‘विनय पिटक’, ‘सुत्त पिटक’ र ‘अभिधम्म पिटक’ नामका भागमा समेटिएका छन्।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “बुद्ध पूर्णिमा” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q5348941
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९६/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “बुद्ध पूर्णिमा।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7_%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). बुद्ध पूर्णिमा. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7_%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BE
@misc{ne_298,
title = {बुद्ध पूर्णिमा},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7_%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BE}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
