सबै लेख
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका सबै लेख — विषय, शब्द-सङ्ख्या र समीक्षा-अवस्थासहित।
-
बडिमालिका मन्दिर
बडिमालिका (बडीमालिका) मन्दिर नेपालका उच्च हिमाली तीर्थमध्ये प्रख्यात हिन्दु देवस्थान हो। सुदूरपश्चिम प्रदेशको बाजुरा जिल्लामा अवस्थित यो मन्दिर साबिक त्रिवेणी हुँदै पुगिने उच्चस्थानी तीर्थ हो, जसको उचाइ करिब ४,२२० मिटर छ। साउन शुक्ल त्रयोदशी–चतुर्दशीमा विशेष…
-
सुशील कोइराला
सुशील कोइराला (सन् १९३९–२०१६) नेपाली राजनीतिका वरिष्ठ नेता, ३७ औँ प्रधानमन्त्री र नेपाली कांग्रेसका सभापति थिए। वि.सं. २०७० माघ २७ मा व्यवस्थापिका–संसदबाट प्रधानमन्त्री निर्वाचित भएका उनी झन्डै छ दशक सार्वजनिक जीवनमा सक्रिय रहे। उनले संगठनात्मक निष्ठा,…
-
अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग, नेपाल
अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग, नेपाल नेपालको संवैधानिक निकाय हो, जसको मुख्य लक्ष्य भ्रष्टाचार नियन्त्रण र सार्वजनिक पदमा रहेकाहरूको अख्तियार दुरुपयोगसम्बन्धी अनुसन्धान हो। यसको प्रारम्भ नेपालको संविधान २०१९ को दोस्रो संशोधन २०३२ अनुसार भएको र पछिल्ला…
-
गुह्येश्वरी
गुह्येश्वरी काठमाडौँ उपत्यकामा, बागमती नदीको दक्षिणी किनारमा अवस्थित प्रसिद्ध हिन्दू तीर्थ र शक्तिपीठ हो। यहाँ मूर्तिबिनाको गर्भगृहमा जलमग्न कुण्डलाई चाँदीको कलशले आवृत गरिने र त्यही प्रतीकलाई देवीका रूपमा पूजिने परम्परा छ। पुराण, तन्त्र र बौद्ध…
-
सिराहा जिल्ला
सिराहा जिल्ला मधेश प्रदेशको दक्षिणी छेउमा पर्ने, सगरमाथा अञ्चलको सीमावर्ती जिल्ला हो। पूर्वमा सप्तरी, पश्चिममा धनुषा, उत्तरमा उदयपुर र दक्षिणमा भारतको बिहारसँग जोडिएको यो जिल्लाको सदरमुकाम सिराहा नगरपालिका हो। क्षेत्रफल १,२२८ वर्ग किमि भएको यस जिल्लामा हाल १७…
-
दाङ जिल्ला
दाङ जिल्ला लुम्बिनी प्रदेशको भूभागमा पर्ने प्रशासनिक इकाई हो, जसमा दाङ र देउखुरी उपत्यकाहरू समेटिन्छन्। यहाँको दाङ उपत्यका एशियामै ठूलो र विश्वस्तरमा दोस्रो ठूलो उपत्यका मानिन्छ। जिल्ला ३०५९.८१ वर्ग किमी क्षेत्रफलमा फैलिएको छ, उचाइ दायरा २१३–२०५८ मि. छ, र…
-
नेपालका प्रदेशहरू
नेपालका प्रदेशहरू नेपालको संविधान २०७२ ले स्थापित गरेको संघीय प्रशासनिक संरचनाको पहिलो तह हो। ३ असोज २०७२ मा अवस्थित जिल्लाहरू समुहबद्ध गरी सात प्रदेशको ढाँचा लागू भयो, जसले पहिल्याको १४ अञ्चल र पाँच विकास क्षेत्रमा आधारित व्यवस्था विस्थापित गर्यो। यी…
-
दैलेख जिल्ला
दैलेख जिल्ला नेपालको कर्णाली प्रदेशमा पर्ने पहाडी प्रशासनिक एकाइ हो। यसको सदरमुकाम नारायण नगरपालिकास्थित दैलेख बजार हो। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार जनसङ्ख्या २,५२,३१३ र क्षेत्रफल १,४८५.५७ वर्गकिलोमिटर छ। पूर्वमा जाजरकोट जिल्ला, उत्तरमा कालीकोट जिल्ला,…
-
मानदेव
लिच्छवीकालीन शासक मानदेवको शासन नेपालका प्राचीन घटनाक्रमलाई प्रमाणमा उभ्याउने मोड मानिन्छ। उनको समयका शिलालेखहरूले विवरण व्यवस्थित बनेकाले समग्र कालखण्ड स्पष्ट देखिन्छ। सम्वत् ३८६–४१३ (ई.स. ४६४–५०५) बीच शान्त प्रशासन, सीमाविस्तार र सांस्कृतिक कृतित्वका कारण…
-
लोकेन्द्रबहादुर चन्द
लोकेन्द्र बहादुर चन्द नेपालका राजनीतिज्ञ तथा नेपालका भूतपूर्व प्रधानमन्त्री हुन्। उनी साहित्यकारका रूपमा पनि परिचित छन्।
-
नेपालका सार्वजनिक बिदाहरू
नेपालका सार्वजनिक बिदाहरू राज्यमान्यता प्राप्त अवकाशहरूको समष्टि हो, जसको निर्धारण तीन आधिकारिक पात्रो प्रणालीमा आधारित छ। मुख्यत: विक्रम सम्वत् राष्ट्रिय प्रयोजन र हिन्दु पर्वका लागि उपयोग हुन्छ, नेपाल सम्वत् र ग्रेगोरियन पात्रो विशेष कार्यक्रम र…
-
साझा प्रकाशन
साझा प्रकाशन नेपालको इतिहासमै पुरानो मानिने प्रकाशन संस्था हो, जसको स्वामित्व संरचनामा ६० प्रतिशत अंश नेपाल सरकारको र ४० प्रतिशत अंश साहित्यकार, पत्रकारिता क्षेत्रमा सक्रिय व्यक्तित्व, शिक्षासेवी तथा सर्वसाधारण नेपाली नागरिकमा बाँडिएको छ। यसको सुरुआत वि.सं.…
-
स्वयम्भूनाथ
स्वयम्भूनाथ, स्वयम्भू महाचैत्यका नामले चिनिने, काठमाडौँ उपत्यकाको पश्चिम भागमा अवस्थित एक प्रतिष्ठित बौद्ध स्तूप हो। यसको धार्मिक प्रतिष्ठा बौद्ध धर्म मात्र नभई हिन्दू धर्ममा पनि महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। उत्पत्तिसम्बन्धी किम्बदन्ती, मञ्जुश्रीले उपत्यकाको पानी…
-
मिथिला कला
मिथिला कला मैथिली भाषाभाषी समुदायमा विकसित लोक–चित्रकला परम्परा हो, जसको प्रमुख अभ्यास नेपालको मधेसस्थित धनुषा, महोत्तरी, सर्लाही, सिरहा र सप्तरीमा देखिन्छ। यसमा प्रकृति र आध्यात्मिक प्रतीकहरूको चित्रण, कोहवर जस्ता अनुष्ठानिक सन्दर्भमा प्रयोग, र परम्परागत…
-
मोतीराम भट्ट
मोतीराम भट्ट (वि.सं. १९२३–१९५३; १८६६–१८९६) नेपाली कवि, गायक, निबन्धकार, प्रकाशक, समालोचक र जीवनीकार थिए। उनलाई नेपाली साहित्यमा पहिलो जीवनीकार र समालोचकका रूपमा मानिन्छ, नेपाली गजलको परिचय, निजी मुद्रण परम्पराको आरम्भतर्फ योगदान, र भानुभक्त आचार्य सम्बन्धी…
-
छठ
छठ नेपाल र भारतका उत्तरी भागमा प्रचलित हिन्दू पर्व हो, जसमा षष्ठी भगवती र सूर्यको आराधना गरिन्छ। व्रतालुहरूले चार दिनसम्म कडाइका साथ अनुष्ठान पालना गरी परिवारको कल्याण, सन्तानसुख र मनोकामना पूरा हुने विश्वास राख्छन्; विशेषतः नेपालको तराई–मधेश क्षेत्रमा यसको…
-
क्षेत्रप्रताप अधिकारी
क्षेत्रप्रताप अधिकारी (अङ्ग्रेजी: Kshetra Pratap Adhikary;(१९९९-२०७०) नेपालका एक बहुप्रतिभाशाली साहित्यकार तथा गीतकार थिए । जीवनको उत्तरार्धमा गीतकारका रूपमा धेरै चर्चा परिचर्चा कमाएका उनलाई नारायण गोपालले गाएको म त लालीगुराँस भएछु..., मलाई छोडी मेरो छाया...,…
-
मायादेवी मन्दिर
मायादेवी मन्दिर लुम्बिनीको केन्द्रिय बौद्ध तीर्थ हो, जसलाई परम्पराअनुसार सिद्धार्थ गौतमको जन्मस्थान मानिन्छ। संयुक्त राष्ट्र शैक्षिक, वैज्ञानिक तथा सांस्कृतिक सङ्गठनद्वारा मान्यता प्राप्त विश्व सम्पदा क्षेत्रभित्र पर्ने यो मन्दिर नजिकै पवित्र बगैँचा र…
-
हिरासिंह खत्री
हिरासिंह खत्री एक नेपाली मूलका चलचित्रकर्मी थिए, जसले नेपालमा निर्मित पहिलो चलचित्र मानिने आमा (वि.सं. २०२१) को निर्देशन गरी नेपाली चलचित्र जगतमा अग्रगामी भूमिका निर्वाह गरेका थिए। राजा महेन्द्रको निमन्त्रणामा यस परियोजनाको नेतृत्व सम्हालेका खत्रीले तात्कालिन…
-
किरण चेम्जोङ
किरण चेम्जोङ नेपालका राष्ट्रिय फुटबल टोलीका गोलरक्षक तथा कप्तान हुन्, जसले एन्फा एकेडेमीबाट व्यावसायिक विकास पाए। २०१५ को नेपाल राष्ट्रिय लिग, २०१८ को धिवेही प्रिमियर लिग र २०१७–१८ को आई–लिगसहित क्लब उपाधि जितेका उनले २०१६ एएफसी सोलिडारिटी कपमा निर्णायक…
-
नवलपरासी जिल्ला
नवलपरासी जिल्ला वि.सं. २०७२ सम्म अस्तित्वमा रहेको नेपालको पूर्व–पश्चिम फैलिएको पूर्व जिल्ला हो। पूर्वतर्फ नवलपुर र पश्चिमतर्फ परासी क्षेत्र एकीकृत गरी वि.सं. २०१८ मा ‘नवलपरासी’ नाम दिइएको थियो। त्यसपछि यो प्रशासनिक इकाई फुटेर नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) र…
-
मनमोहन अधिकारी
मनमोहन अधिकारी (१९७७ जेठ २८–२०५६ वैशाख १३) नेपालका पूर्व प्रधानमन्त्री र प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका अगुवा राजनीतिज्ञ थिए। उनी दक्षिण एसियामा संसदीय निर्वाचनबाट निर्वाचित पहिलो कम्युनिस्ट प्रधानमन्त्री मानिन्छन्। नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीका संस्थापक सदस्य भएकाले…
-
थापा वंश
थापा काजी खलक वा थापा काजी वंश वा थापा भारदार परिवार नेपालको एक थापावंश हो जसले सन् १८०६ देखि १८३७ र सन् १८४३ देखि १८४५ सम्म शासन गर्यो । राणा वंशको उदयपूर्व यो परिवारले नेपालका शाह वंश, बस्नेत परिवार र पाँडे वंशसँगै राजनीतिक शक्तिको प्रतिस्पर्धा गर्यो ।…
-
कुमार प्रधान
कुमार प्रधान (१९३७–२०१३) भारतीय गोर्खा समुदायका इतिहासकार, साहित्य–समालोचक र पत्रकार थिए। उनले पूर्वी हिमालयको इतिहास, वंशावली अध्ययन र नेपाली साहित्यमा अनुसन्धान गरे। दार्जिलिङ–सिलिगुडी क्षेत्रका नेपालीपत्रहरूका प्रधान–सम्पादक भएर काम गरे र ‘A History of…
