बडिमालिका मन्दिर

बडिमालिका मन्दिर (बडीमालिका) नेपालका हिमाली धारमा स्थित प्रख्यात हिन्दु तीर्थ हो। यो देवस्थल बाजुराको त्रिवेणी नगरपालिका–६, पन्धारामा पर्छ र करिब ४,२२० मिटर उचाइमा अवस्थित मानिन्छ। स्थानीय परम्परामा यसलाई अत्यन्त उच्च स्थानको हिन्दु मन्दिर मानिएको उल्लेख पाइन्छ। यहाँ वार्षिक ठूलो भीड साउन शुक्ल त्रयोदशीदेखि चतुर्दशीमा लाग्छ र भक्तजन त्रिवेणी हुँदै दर्शन गर्न पुग्छन्।

स्थान र भूगोल

मन्दिर सुदूरपश्चिम प्रदेशको पूर्वी कुम्मा पर्ने उच्च भेगमा छ। तीर्थमार्गको प्रवेशद्वार मानिने त्रिवेणी, त्रिवेणी नगरपालिका (बाजुरा) र कालिकोटको रास्कोट नगरपालिकाको सीमामा पर्दछ। त्रिवेणी क्षेत्रको मुख्य भाग त्रिवेणी नगरपालिका–५, किम्नीमा परेकाे भनाइ स्रोतमा भेटिन्छ। यस उच्च पहाडी कन्दरामा विस्तीर्ण पाटनहरू र लेकाली भू–आकृति देखिन्छन्।

धार्मिक व्यवहार र पर्व

बडिमालिकामा साउन शुक्ल त्रयोदशीदेखि चतुर्दशीसम्म विशेष पूजा र हवन आयोजना हुन्छ। गंगा दशहरामा यहाँको पाती प्रसाद खप्तडमा पुर्‍याई चढाउने चलन रहेको स्रोतमा उल्लेख छ। जनैपूर्णिमाअघि यस क्षेत्रमा ठूलो मेला लाग्ने र त्यसै समयमा केही दिनका लागि अस्थायी पसलहरू सञ्चालन हुने गर्छन्। वर्षको अरू समयमा व्यवस्थित आवास–भोजनका सुविधा सीमित भएकाले भक्तजनले आफ्नै जोहो गर्नुपर्ने प्रचलन देखिन्छ।

उत्पत्ति–कथा र लोकविश्वास

पुराणीय परम्पराअनुसार सत्ययुगमा सतिदेवीको देह पतन भएका स्थानहरू शक्तिपीठ बनेका मानिन्छन्। सो कथामार्गबाट मल्लागिरि पर्वततिर सतिदेवीको बायाँ कुम खसेको जनश्रुति छ, त्यही पर्वत क्षेत्र पछि ‘मालिका’ भई आज ‘बडिमालिका’ नामले प्रसिद्ध भयो। अर्को किंवदन्तीमा महिषासुर वधपछि देवी कालिकोटको द्वारेढुंगामा विश्राम गरेको, एक दलितसँग जोडिएको प्रसंग र त्यसपछि देवी त्रिवेणी–पञ्चपुरी–मल्लपुरी मार्ग हुँदै बडिमालिकातर्फ गएकी विश्वास जनाइन्छ। यिनै लोककथाले यहाँका तीर्थमार्ग, नुहाउने त्रिवेणी र देवस्थलको धार्मिक मान्यतालाई आकार दिएको देखिन्छ।

पूजारी व्यवस्था र सरकारी पूजा

बडिमालिकामा दुई जिल्लाबाट आएका पुजारीहरूले नित्य सेवा गर्छन्। बाजुराबाट त्रिवेणी नगरपालिका–९, पैमाका नेत्र पाध्याय मुख्य पुजारीका रूपमा रहेका छन् भने कालिकोटतर्फबाट हरी धमाला पूजामा संलग्न छन्। सरकारतर्फको पूजा क्रममा सुरुमा डोटीबाट पठाइने गोरखनाथ पक्ष, त्यसपछि जुम्लाको चन्दननाथ पक्ष, र क्रमशः अछाम, बाजुरा र कालिकोट पक्षका प्रशासकीय प्रतिनिधिहरू सहभागी हुने चलन छ। पछिल्ला वर्षमा मुгу, कैलाली लगायतका स्थानीय सरकारहरूले समेत सरकारी पूजा गर्ने प्रचलन बढेको छ; धनगढी उपमहानगरपालिकाले सन् नभएको, सम्वत् २०८२ साउन २३ गते पहिलो पटक सरकारी पूजा गरेको उल्लेख पाइन्छ।

निर्माण, जिर्णोद्वार र संरचना

सम्वत् २०८२ मा यहाँको पुरानो मन्दिरको जिर्णोद्वार गरी नयाँ संरचना निर्माण गरिएको हो। पुनर्निर्माण कार्य नेपाली सेनाद्वारा समन्वय र निर्माण गरिएको स्रोतमा उल्लेख छ। यसले उच्च हिमाली मौसम र भीड व्यवस्थापनका दृष्टिले मन्दिर परिसरलाई थप सुदृढ बनाएको मानिन्छ।

प्राकृतिक परिवेश र संरक्षण

बडिमालिका क्षेत्र विस्तीर्ण पाटन, हिमालको समीपता र सैपाल शृङ्गको दृश्यका कारण प्राकृतिक दृष्टिले आकर्षक छ। मन्दिर क्षेत्रबाट सैपाल हिमाल देखिने बताइन्छ। यस वरपर बहुमूल्य जडीबुटी पाइने भए पनि अनियन्त्रित चरन र चोरी–निकासीका कारण पाटनको स्वच्छ रूपरङ्ग मासिँदै गएको स्थानीय गुनासो उद्धृत छ।

पहुँच र यात्रा मार्ग

दूरदराजबाट आउनेका लागि सबैभन्दा प्रचलित बाटो मार्तडी हुँदै त्रिवेणीमार्ग हो। धनगढी उपमहानगरपालिकादेखि सडकमार्गले बाजुराको सदरमुकाममार्ग पुगिन्छ र त्यहाँबाट पैदल यात्रा गरी त्रिवेणी, भितीचिर्ना र फुल चढाउने जस्ता डेरा बिन्दु हुँदै मन्दिरतर्फ जान सकिन्छ। हवाई मार्ग रोज्नेले नेपालगन्जबाट कोल्टी विमानस्थल (बुढीगंगा नगरपालिका) पुगेर मार्तडी हुँदै उकालो समात्ने चलन छ। अन्य विकल्पहरूमा बाजुराका भित्तिचिर्ना–त्रिवेणी–बडिमालिका मार्ग, तथा बल्दे–पैमा, बाम्का–मौरे–नाटेश्वरी वा बाम्का–तोली–छतारा–पञ्चपुरी मार्ग उल्लेख छन्, तर यी सबैमा त्रिवेणी स्नानको परम्परा जोडिएको देखिन्छ।

सञ्चार सेवा

उच्च हिमाली क्षेत्र भएको कारण अघिल्ला दिनमा सञ्चार सीमित थियो। अहिले नेपाल टेलिकमले ८ भाद्र २०८३ देखि यस क्षेत्रमा फोर–जी सेवा सञ्चालन गरेको उल्लेख स्रोतमा छ। यसले स्थानीय, तीर्थयात्री, पर्यटक र सरकारी/गैरसरकारी निकायलाई सूचना आदानप्रदान र आपतकालीन सम्पर्कमा सहज बनाएको मानिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “बडिमालिका मन्दिर”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/बडिमालिका_मन्दिर (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). बडिमालिका मन्दिर [Badimalika Temple]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/बडिमालिका_मन्दिर

“बडिमालिका मन्दिर [Badimalika Temple].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/बडिमालिका_मन्दिर. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “बडिमालिका मन्दिर [Badimalika Temple].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/बडिमालिका_मन्दिर.

@misc{nepaliencyclopedia_451,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {बडिमालिका मन्दिर [Badimalika Temple]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - बडिमालिका मन्दिर [Badimalika Temple]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -