मोतीराम भट्ट

मोतीराम भट्ट (वि.सं. १९२३–१९५३; १८६६–१८९६) नेपाली साहित्यको आरम्भिक आधुनिक फाँटका बहुआयामी स्रष्टा थिए। उनी कवि, गायक, निबन्धकार, प्रकाशक, समालोचक र जीवनीकारका रूपमा परिचित भए। नेपाली भाषामा गजलको प्रवाह सुरु गराउन, निजी मुद्रण अभ्यासलाई गति दिन, र भानुभक्त आचार्यका ग्रन्थ–जीवनकथाको अन्वेषण तथा सम्पादनमा अग्रणी रहे। उनलाई "युवाकवि" उपाधि दिइएको थियो र नेपालका राष्ट्रिय विभूतिमध्ये एक मानिन्छ।

प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा

उनको जन्म काठमाडौँको भोसिको टोलमा, भदौ २५ गते कुशेऔँसीका दिन भयो। पिता पण्डित दयाराम भट्ट र माता रिपुमर्दिनीदेवी भट्टका माइला सन्तानका रूपमा उनी जन्मिएका हुन्। बाल्यकालमा नै परिवारसँग काशी पुगेपछि औपचारिक अध्ययन त्यहीँबाट आरम्भ भयो। काशीका फारसी विद्यालयमा भर्ना भई फारसी र उर्दू सिके, पछि हरिश्चन्द्र स्कूलमा अङ्ग्रेजी भाषा–साहित्य पढे।

भाषिक अध्ययन र संगीत साधना

भट्ट बहुभाषिक प्रतिभाका धनी थिए। नेपालीसँगै संस्कृत, फारसी भाषा र अङ्ग्रेजी भाषा अध्ययन गरे; साथै बङ्गाली, उर्दू र नेपाल भाषामा दक्षता हासिल गरे। काशी बसाइका समयमा भारतेन्दु हरिश्चन्द्रसँग नजिक सम्बन्ध बनेर अध्ययन–अभ्यासमा प्रेरणा पाए। त्यही अवधिमा उनले गजल गाउन सिके र सितारवादनमा निपुण हुँदै गए।

प्रकाशन, मुद्रण र संगठन

काशी पुगेर उनले ‘भारतजीवन’ नामक हिन्दी पत्रिकाको नेपाली संस्करण प्रकाशनमा संलग्न रहँदै भारतजीवन छापाखानासँग सम्बन्धित भए। बनारसमा साथीहरूका सहयोगमा ‘मित्रमण्डली’ गठन गरी कवितात्मक अभ्यास बढाए। पछि काठमाडौँ आएर आफ्ना मामाहरूको सहयोगमा १९४५ सालतिर ठहिटीमा ‘मोतीकृष्ण कम्पनी’ स्थापना गरे र पुस्तकालय पनि खोले। स्रोतअनुसार निजी मुद्रण परम्पराको थालनीमा उनका प्रयास निर्णायक ठहरिएका छन्।

समालोचना, जीवनी र अनुसन्धान

नेपाली साहित्यमा संगठित जीवनी–समालोचनाको आरम्भकर्ता उनी नै मानिन्छन्। १९४८ सालमा प्रकाशित ‘भानुभक्तको जीवन–चरित्र’ले भानुभक्तीय काव्य–प्रवृत्तिको मूल्याङ्कन गर्‍यो र कवित्व–प्रतिष्ठा स्पष्ट पार्‍यो। उनले भानुभक्तलाई आदिकविका रूपमा सम्बोधन गरे, यद्यपि भानुभक्तअघि पनि कवि थिए भन्ने सन्दर्भ प्रस्तुत गरे। भट्टले भानुभक्तका ‘बालकाण्ड रामायण’ लगायत पाण्डुलिपिहरू फेला पारी प्रकाशनमा ल्याए र अन्य भानुभक्तीय कृतिहरूको खोज–सम्पादन गरे।

कविता, गजल र नाटककला

उनका सृजनामा श्रृङ्गार, भक्ति र राष्ट्रियता प्रमुख विषय रहे। श्लोकसङ्ग्रह, मनोद्वेगप्रवाह, ‘पिकदूत’ आदिमा श्रृङ्गारगत काव्यधारा देखिन्छ। नेपाली भाषामा गजलको प्रयोग र लोकप्रियता बढाउन उनले मार्ग खोले, जसको प्रभावमा समकालीन र पछिल्ला स्रष्टाहरू पनि आकर्षित भए। यसबाहेक उनले ‘शकुन्तला’, ‘प्रियदर्शिका’ र ‘पद्मावती’ जस्ता नाटक लेखे, नाट्याभ्यास र निर्देशनमा पनि सक्रिय रहे।

समस्यापूर्ति र समूह–चेत

संस्कृत वाङ्मयको समस्यापूर्ति परम्परालाई नेपाली काव्यमा अनुवाहक बनाउने काममा उनले मित्रमण्डलीमार्फत पहल गरे। काशी र काठमाडौँ दुबै ठाउँमा साहित्यिक गोष्ठी र समस्यापूर्ति लेखनलाई व्यवस्थित गरे। उनले सङ्कलन ‘समस्याशतक’ बनाउने योजना सुरु गरे तर उपलब्ध श्लोक संख्या कम भएकाले ग्रन्थ रूप पाउन सकेन।

शिक्षा, परीक्षाहरू र विद्यालय–जीवन

दरबार हाइस्कूलमा उनी तेजिला विद्यार्थीका रूपमा ख्याति कमाए। १९४८ सालमा उनले कोलकाताबाट प्रवेशिका परीक्षा उत्तीर्ण गरे। सोही समयसम्बद्ध एक प्रसङ्गमा चन्द्र शम्शेरको उपस्थितिमा ‘लर्ड राबर्ट’सँग उनको भेट भएको उल्लेख स्रोतमा भेटिन्छ।

अन्तिम वर्षहरू र निधन

१९५० सालतिर उनले कोलकातामा ए.ए.आई.ए. परीक्षामा भाग लिए तर सफल भएनन्। १९५२ सालमा फेरि कोलकाता गएका बेला अस्वस्थ भई काठमाडौँ फर्किए। १९५३ साल कुशेऔँसीका दिन उनी काठमाडौँको पशुपति आर्यघाटमा निधन भए। उनको अवसानपछि मातृपक्षबाट वंश–चिन्ताको प्रसङ्ग र पारिवारिक व्यवस्था सम्बन्धी विवरण पनि स्रोतमा उल्लेखित छ।

प्रभाव र समय-परिभाषा

स्रोतका अनुसार सन् १८८३ देखि १९१९ सम्मको नेपाली साहित्यिक परिवेशलाई ‘मोतीराम युग’ भनेर चिनिन्छ। छोटो आयु हुँदाहुँदै उनले करिब पच्चीस जति कृतिहरू लेखे वा सम्पादन गरे, अरूको कृति प्रकाशित गराए, र संगठन–निर्माण तथा मुद्रण–प्रकाशनलाई दिशानिर्देशन दिए।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “मोतीराम भट्ट।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE_%E0%A4%AD%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%9F। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). मोतीराम भट्ट. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE_%E0%A4%AD%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%9F

@misc{ne_238,
  title = {मोतीराम भट्ट},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE_%E0%A4%AD%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%9F}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}