नेपालको आमसञ्चार

नेपालको आमसञ्चार देशमा प्रयोग भइरहेको सबै किसिमका सामूहिक सूचनाप्रसार माध्यमहरूको समष्टिगत रूप हो। यस दायरामा पत्रपत्रिका, रेडियो, टेलिभिजन, चलचित्र, पुस्तक, इन्टरनेट तथा अनलाइन सामग्रीजस्ता माध्यम अवस्थित छन्। सामूहिक रूपमा विचार, सूचना र सन्देश पुर्‍याउने विधि नै यसको प्राधान्य उद्देश्य हो, जसले व्यापक जनसमुदायसम्म सामग्री पुर्दै सामाजिक बोध र साझा जानकारी निर्माण गर्छ।

परिभाषा र दायरा

सञ्चारमा व्यक्तिबीच विचार, सूचना र अनुभूति आदान–प्रदान गरी समझदारी निर्माण गर्ने प्रक्रिया निहित हुन्छ। त्यही प्रक्रियामा ‘आम’ आयाम जोडिँदा ठूलो समूहसमक्ष सन्देश पुगोस् भन्ने अभिप्राय बलियो बन्छ। यस अर्थमा आमसञ्चार भनेको कुनै माध्यममार्फत असीमित श्रोता–दर्शक–पाठकलाई सूचना वा विचार प्रसारित गर्ने प्रणाली हो। नेपालमा आधुनिक मुद्रणसहितका माध्यमसँगै पुरातन मौखिक घोषणा–प्रथासमेत सामूहिक सूचनाका प्रारम्भिक रूप मानिन्छन्।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

लिपि र लेखन विकसित भएपछि मुद्रण प्रविधिले सञ्चारलाई नयाँ चरणमा पुर्‍यायो। कागज, छापाखाना र छपाइ उपकरणको संगमले आधुनिक पत्रकारिताको ढाँचा बनायो। नेपालमा सार्वजनिक सूचना सुनाउने कटुवाल प्रथालाई पनि पत्रकारिताको आरम्भिक अभ्यासका रूपमा स्मरण गरिन्छ। वैज्ञानिक प्रविधिको विस्तारले पछि पत्रपत्रिका, रेडियो र टेलिभिजन जस्ता माध्यमलाई संस्थागत बनायो।

मुद्रण र छापाखानाको प्रवेश

नेपालमा छापाखानाको प्रवेश जंगबहादुर राणाले बेलायत भ्रमणबाट फर्किएपछि भएको मानिन्छ। उनले वि.सं. १९०८ (सन् १८५१) तिर ल्याएको गिद्धे प्रेस नेपालकै पहिलो छापाखाना ठहरिन्छ। सो प्रेसबाट आरम्भमा हुलाक सामग्री र सरकारी कागजात छापिने गरेको उल्लेख पाइन्छ। केही वर्षमा मनोरञ्जन छापाखाना र ‘जङ्गी लिथोग्राफी’ लगायत अन्य प्रेस थपिएपछि मुद्रण प्रवाह बलियो भयो।

युरोपेली सन्दर्भको प्रभाव

युरोपमा सन् १६०५–१० देखि नियमित पत्रिका/अखबार प्रकाशित हुने र सन् १७०२ मा अङ्ग्रेजी ‘डेली कुरान्ट’ निस्किएको ऐतिहासिक परिवेशको अध्ययन नेपालका शासकले गरेका थिए। त्यसैबेला नेपालमा शिक्षित जनशक्तिको कमी लगायत कारणले पत्रपत्रिका तुरुन्त सुरू हुन सकेनन् भन्ने धारणा पाइन्छ।

पत्रपत्रिका र पत्रकारिताको उदय

नेपालका आरम्भिक प्रकाशन प्रयासमा मोतिराम भट्टको भूमिका प्रख्यात छ। उनले वि.सं. १९५० तिर सुधासागर प्रकाशनको प्रयास थाले, तर पत्रिका वि.सं. १९५५ मा मात्रै निस्कियो र साहित्यिक पत्रिका रूपमा मान्यता पायो। यसअघि भट्टद्वारा बनारसबाट ‘गोरखा भारत जीवन’ नामक नेपाली पत्रिका निक्लिएको उल्लेख पाइन्छ, तर सो पत्रिकाको प्रकाशन-वर्षबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ।

कसै–कसैले ‘गोरखा भारत जीवन’ वि.सं. १९४२ मा निस्किएको बताउँछन्, भने अन्य विवरणमा विक्रम संवत् १९४५ देखि १९५० बीच मासिक रूपमा प्रकाशित भएको भनिन्छ। सो पत्रिकाबारे विस्तृत अभिलेख भेटिएको छैन, यद्यपि समकालीन कृतिहरूका विज्ञापनले यसको अस्तित्व देखाउँछन्। भट्टको साहित्यिक अभियानले भानुभक्त आचार्यका कृतिहरू सम्पादन–प्रकाशन गर्दै नेपाली भाषिक पत्रकारिताको बीउ रोपेको मानिन्छ।

गोर्खापत्रको संस्थागत विकास

नेपालभित्रको पहिलो समाचारमूलक पत्रिका गोर्खापत्र वि.सं. १९५८ वैशाख २४ गतेबाट सुरु भएको देखिन्छ। तत्कालीन व्यवस्थाले प्रेस, कर्मचारी र आर्थिक संयोजनबारे विशिष्ट व्यवस्था बनाएर नियमित प्रकाशनको आधार तयार गर्‍यो। पहिलो चरणमा ठाँहिटीस्थित श्री पशुपत प्रेसमा छापिने व्यवस्था मिलाइएको थियो।

शुरूवाती अंक हप्तामा एकपटक निस्कने, एक प्रतिको मूल्य २ आना र वार्षिक ग्राहक मूल्य ४ रुपियाँ तोकिएको उल्लेख पाइन्छ। आरम्भिक लक्ष्य १,००० प्रति मुद्रणको थियो। प्रारम्भिक अवधिमा व्यवस्थापन स्थान परिवर्तन हुँदै पत्रिका निरन्तरता पाइयो। पहिलो सम्पादकको नाम स्पष्ट छैन; वि.सं. १९९१ जेठ ५ देखि मात्र ‘सम्पादक प्रेमराज’ भनेर नाम छापिन थालेको देखिन्छ। वि.सं. २०१२ भदौ ३० देखि ‘बालकृष्ण सम’ प्रधान सम्पादक भनी मुद्रित हुन थालेको उल्लेख पनि भेटिन्छ।

नाम–लेखाइको क्रममा वि.सं. १९५८ मा ‘गोर्खापत्र’ लेखिएको मास्तहेड वि.सं. १९८३ जेठ ४ देखि ‘गोरखापत्र’ भयो र यो क्रम २०५९ सम्म रह्यो। त्यसपछि ‘गोर्खापत्र’ मा फर्किएर वि.सं. २०६३ वैशाख १८ देखि पुनः ‘गोरखापत्र’ नाममै निरन्तर छ। यस दैनिकले वि.सं. १९८४ वैशाख १३ मा पहिलो तस्बिर छापेको तथ्य पनि उल्लेख्य छ।

पुस्तक तथा प्रकाशन

पुस्तकलाई नेपालको जेठो सामूहिक सञ्चार माध्यम मानिन्छ। नेपाली भाषाको पहिलो पुस्तक कुन हो भन्ने प्रश्नमा यकिन सहमति भेटिएको छैन। नेपालमा छापिएको पहिलो गैर–धार्मिक पुस्तक ‘मुलुकी ऐन’ भएको र यो १९२९ देखि ३१ को बीचमा छापिएको विश्वास गरिएको उल्लेख पाइन्छ।

आधुनिक माध्यमहरूको विस्तार

आधुनिक प्रविधिसँगै रेडियो, टेलिभिजन, चलचित्र, इन्टरनेट र अनलाइन समाचार/माध्यमको प्रसार भएको छ। यी माध्यमहरूले छापामाध्यमसँगै सामूहिक सन्देशलाई बहु–माध्यमीय ढाँचामा विस्तार गरेका छन्। यसरी परम्परागत र डिजिटल दुवै स्वरूपका साधनले नेपालमा आमसञ्चारको समग्र परिदृश्य बनाएका छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपालको आमसञ्चार”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_आमसञ्चार (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). नेपालको आमसञ्चार. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_आमसञ्चार

“नेपालको आमसञ्चार.” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_आमसञ्चार. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “नेपालको आमसञ्चार.” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_आमसञ्चार.

@misc{nepaliencyclopedia_422,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {नेपालको आमसञ्चार},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%86%E0%A4%AE%E0%A4%B8%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - नेपालको आमसञ्चार
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%86%E0%A4%AE%E0%A4%B8%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -