चेपाङ जाति

चेपाङ जाति नेपालका आदिवासी जनसमुदायमध्ये पर्ने एक समूह हो, जसलाई नेपाल आदिवासी जनजाति उत्थान राष्ट्रिय प्रतिष्ठानले सूचीकृत ५९ जनजातिको दायरामा राखेको छ। वि.सं. २०७८ को जनगणनामा तिनीहरूको जनसंख्या ८४,३६४ दर्ता भएको छ, जसमा पुरुष ४२,७५८ र महिला ४१,६०६ रहेका छन्। बस्ती झापादेखि कञ्चनपुरसम्म फैलिएको भए पनि चितवन, मकवानपुर, धादिङ र गोरखा क्षेत्रमा अधिक एकाग्रता देखिन्छ। वन–जङ्गल र जमिनसँग निकट रोजगारी तथा संस्कार उनीहरूको सामाजिक जीवनको केन्द्रीय आधार हो।

उत्पत्ति, पहिचान र नाम

चेपाङहरूको सामुदायिक पहिचान भाषा, परम्परागत संस्कार, भेषभूषा र सीप–सीलसँग जोडिएको प्रस्तुत गरिन्छ। बसोबासका क्षेत्रहरूमा प्रचुर पाइने च्यूरी रूख उनीहरूको सांकेतिक चिन्हको रूपमा उल्लेखित हुन्छ। वि.सं. २०३४ मा तत्कालीन राजकीय निर्णयअनुसार समुदायलाई ‘प्रजा’ नाम प्रयोग गर्ने व्यवस्था गरिएर प्रजा विकास कार्यक्रम आरम्भ भयो। पछि वि.सं. २०५५ मा नेपाल चेपाङ संघ स्थापना भई, वि.सं. २०६३ तिर समुदायका अगुवाहरूले जातीय पहिचान ‘चेपाङ’लाई पुनः अगाडि सारे।

बसोबास र बस्ती स्वरूप

यस समुदायका परिवारहरू देशका ३१ जिल्लासम्म फैलिएका छन्। तीमध्ये चितवन, मकवानपुर, धादिङ र गोरखा आसपासका पहाडी भिरालो भूभाग, खोला किनार र वनछेउमा बस्ती बढी देखिन्छ। घरधुरी प्रायः एकतले, ढुङ्गा–माटोको पर्खाल र खर छानोयुक्त हुन्छन्, यद्यपि कतैकतै काठ वा जस्तापाताले बनेका आवास पनि भेटिन्छन्। विगतमा अरू समुदायसँग कम घुलमिल गर्ने प्रवृत्ति देखिए पनि, पछिल्ला वर्षहरूमा विविध समुदायसँग सहजीवन बढेको उल्लेख पाइन्छ।

जनसांख्यिकी

वि.सं. २०६८ को जनगणनाले चेपाङ जनसंख्या ६८,३९९ देखाएको थियो। एक दशकपछि, वि.सं. २०७८ मा यो संख्या बढेर ८४,३६४ पुगेको छ, जसमा पुरुष ४२,७५८ र महिला ४१,६०६ दर्ता भएका छन्। देशव्यापी रूपमा ३१ जिल्लामा उपस्थिति रहे पनि भौगोलिक एकाग्रता पहाडी–वन क्षेत्रमै बढी देखिन्छ।

भाषा

चेपाङहरूको मातृभाषा भोट–बर्मेली परिवारअन्तर्गत पर्ने भनिन्छ। समुदायभित्र सो भाषालाई ‘च्योवाङ’ भनेर सम्बोधन गर्ने चलन छ, र ‘च्योबाङ’ नामबाट ‘चेपाङ’ रूप आएकाे भनाइ स्वीकृत गरिएको पाइन्छ। अलग लिपि व्यवस्थित रूपमा स्थापित नभएकाले, लेखनका प्रयोजनमा नेपाली लिपि प्रयोग भए पनि ध्वन्यात्मक सोहापनुसार आफ्नै अक्षर–रूप र उच्चारण मानिन्छ।

सामाजिक–आर्थिक जीवन

पुर्ख्यौली रोजगारीको रूपमा खोरिया खेती प्रमुख मानिन्छ। पछिल्ला वर्षहरूमा समुदाय कृषि, तरकारी उत्पादन, पशुपालन र साना व्यापार–व्यवसायतर्फ उन्मुख भएको देखिन्छ। वनस्पति, ढुंगा–माटोको भौगोलिक ढाँचा र पानीको स्रोतसँग निर्भरता परम्परागत बस्ती–आर्थिक संरचनामा प्रष्ट झल्किन्छ।

धर्म र संस्कार

चेपाङहरूको परम्परागत आस्था प्राकृतिक धर्मसँग सम्बद्ध छ। सिमिभूमि, रूखवृक्ष र ‘थानी’ जस्ता स्थलप्रति श्रद्धा प्रकट गरिन्छ। खेती सुरु गर्ने अघिल्लो समय ‘भुइँ झ्यासा’ गर्ने परम्परा रहिआएको छ, जुन प्रायः माघ र फागुन महिनामा हुन्छ। बाली पाकेपछि नजिकको थानी भूमिलाई अर्पण गरी मात्र मकै खाने प्रचलन छ, र निबुवा, बिमिरो, पिडाँलु तथा घैंया धान जस्ता खानेकुरा ‘छोनाम’ गरी पितृलाई चढाएपछि मात्र उपभोग गर्ने चलन पाइन्छ।

भदौ महिनामा हुने ‘न्वागी’ पूजालाई समुदायको प्रमुख वार्षिक धार्मिक अनुष्ठान मानिन्छ, जसलाई उनीहरूको मातृभाषामा ‘नवाङ्गि’ भनिन्छ। पछिल्लो समय क्रिश्चियन धर्मतर्फको आकर्षण बढेको देखिन्छ, र चेपाङ भाषामा बाइबलको नया करार प्रकाशित भएको तथ्य उल्लेखित छ।

संस्कृति, भेषभूषा र समसामयिक परिवर्तन

चेपाङ लोकसंस्कृति मौखिक परम्परामा धनी छ। विवाह, पर्व र सामुदायिक जमघटमा विविध लोकभाका गाउने परम्परा जीवित छ। पुरातन ‘विनराय’ भनिने कथामार्फत पृथ्वीको उत्पत्ति, वन–पर्वत र जीवजन्तुहरूसँग मानवको सम्बन्धबारे आख्यान पुस्तान्तरण हुँदै आएको बताइन्छ।

भेषभूषामा महिलाले परम्परागत रूपमा गुन्यू–चोलो र पुरुषले दौरा–कछाड तथा जाली भिरिएको स्टकोट लगाउने प्रचलन देखिन्छ। कम्मर पछाडितिर काठको ‘खुर्पीठ्याक’ भिराउनु र मुगा, हारेमाला जस्ता गरगहना धारण गर्नु पनि उल्लेख्य छ। समसामयिक प्रभावले पुरुषहरू सर्ट–कट्टु–पाइन्ट तथा महिलाहरू लुंगी–ब्लाउज, कतैकतै कुर्ता–सुरुवाल वा टी–सर्ट–पाइन्ट प्रयोग गर्न थालेका छन्। तीव्र इसाईकरणसँगै मौलिक धर्म–संस्कार क्षय हुने चिन्ता व्यक्त हुने गरेको र सांस्कृतिक विशिष्टता तथा प्राकृतिक सौन्दर्यका कारण यस क्षेत्रको पर्यटन विकासको सम्भावना चर्चा हुने गरेको देखिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “चेपाङ जाति।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9A%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%99_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). चेपाङ जाति. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9A%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%99_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF

@misc{ne_344,
  title = {चेपाङ जाति},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9A%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%99_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}