भानुभक्त आचार्य

भानुभक्त आचार्य नेपाली साहित्यको उदयकालका सशक्त स्रष्टा र ‘आदिकवि’का रूपमा परिचित नाम हो। वि.सं. १८७१ असार २९ मा जन्मिएर १९२५ असोज ६ मा दिवंगत भएका उनले आधुनिक नेपाली भाषा र नेपाली साहित्यमा दीर्घकालीन छाप छोडे। कवि, लेखक र दार्शनिकका रूपमा उनको पहिचान स्थापित छ, र उनको जन्मतिथिलाई नेपालको सांस्कृतिक क्यालेन्डरमा विशेष स्थान प्राप्त छ।

जीवन परिचय

उनको जन्म वर्तमान तनहुँ जिल्लाको चुँदी रम्घामा धनञ्जय आचार्य र धर्मावतीदेवीका सुपुत्रका रूपमा भएको थियो। परिवारका जेष्ठ सदस्य श्रीकृष्ण आचार्य जुम्ला जिल्लास्थित सिन्जा उपत्यकाबाट तनहुँतर्फ बसाइँ सरेका थिए। बाल्य अवस्थामै उनलाई हजुरबुवाले परम्परागत अध्ययन–अभ्यासमा निर्देशित गरे, र उनका बुवाले राणा शासनको समयमा सरकारी सेवामा कार्यरत रहे।

घरपरिवारमा वैदिक, पौराणिक र संस्कृताधारित धार्मिक–दार्शनिक ग्रन्थप्रति रुचि थियो। श्रीकृष्ण आचार्यले ‘नक्षत्र बलिदान विधि’, ‘कपुृत स्तोत्र’ नामका उल्लेख, ‘तीर्थ श्राद्ध’, ‘कार्तिक महात्म्य’, ‘ज्योतिष रत्नमाला’ जस्ता कृतिहरू सङ्कलन वा रचना गरेको विवरण पाइन्छ। भानुभक्तले आफ्ना वंशीय सन्दर्भलाई पनि काव्यात्मक रूपमा स्मरण गर्ने गरेको उल्लेख भेटिन्छ।

ऐतिहासिक परिवेश र विचार

राणाकालको अस्थिर र नियन्त्रणमुखी वातावरणबीच भानुभक्तले काव्यमार्फत आदर्श र नैतिकताको विमर्श अघि सारे। उनले रामको आदर्श चरित्रलाई केन्द्रीय प्रतिमाका रूपमा उपयोग गरी मानवीय कर्तव्यबोध, पारिवारिक मर्यादा र सामाजिक उत्तरदायित्वलाई काव्यात्मक ढङ्गमा प्रतिपादन गरे। भाषा, साहित्य, धर्म, दर्शन, परम्परा, चरित्र, पितृभक्ति, भ्रातृत्व, दाम्पत्य, देशप्रेम र जनप्रेमजस्ता विषयहरूलाई एउटै सृजनात्मक प्रवाहमा समेट्ने उनको सामर्थ्यका कारण व्यापक सम्मान प्रचलित छ।

मुख्य कृतिहरू

भानुभक्तको सृजनामा धार्मिक–नैतिक शिक्षा र सामाजिक चेतनाको संयोजन देखिन्छ। उनले निम्न कृतिहरू प्रस्तुत गरेका थिए:

• प्रश्नोत्तर (वि.सं. १९१०) — नैतिक र व्यवहारिक विमर्शका रूपमा उल्लेखित।
• भक्तमाला (वि.सं. १९१०) — भक्तिपरक आख्यान र आदर्शहरूको संग्रह।
• वधुशिक्षा (वि.सं. १९१९) — गृहस्थ जीवन र मर्यादासम्बन्धी शिक्षादीक्षा समेट्ने कृति।
• रामायण — रामकथालाई नेपाली भाषामा प्रस्तुत गर्दै आदर्श जीवनदर्शन प्रवाह गर्ने प्रयास।

उपाधि र मान्यता

उनी ‘आदिकवि’को उपाधिले सम्मानित छन्, जुन उपाधि उनको काव्यदर्शन र शैलीगत मौलिकतासँग जोडिन्छ। एक विवरणअनुसार मोतीराम भट्टले वि.सं. २०३७ तिर लेखिएको जीवनीमा यो पदवी प्रयोग गरेको भनाइ छ; यद्यपि यस सम्बन्धमा समयरेखा र तथ्याङ्कबारे प्रश्न उठ्ने संकेत पनि भेटिन्छ। केही व्याख्याअनुसार उनलाई कालक्रममा «पहिलो कवि» ठहरिएकै कारण होइन, काव्यको गूढ मर्म आत्मसात् गरी नेपालीमा सशक्त अभिव्यक्ति दिएकाले «आदिकवि»का रूपमा प्रतिष्ठित गरिएको हो।

भानु जयन्ती

उनीप्रति कृतज्ञता र स्मरणस्वरूप असार २९ का दिन भानु जयन्ती मनाइन्छ। यो पर्व नेपालमा मात्र नभई विश्वका नेपाली समुदायहरूबीच समेत प्रचलित छ। नेपाल सरकार र विविध साहित्यिक संस्थाहरूको सहकार्यमा हरेक वर्ष लेखक, उपन्यासकार र अन्य साहित्यिक व्यक्तित्वहरूको उपस्थितिमा गोष्ठी, वाचन तथा सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना गरिन्छ।

विरासत

भानुभक्तले आधुनिक नेपाली साहित्यका लागि दीर्घकालीन आधार तयार पारे। उनले भाषिक सरलीकरण र सांस्कृतिक समिश्रणमार्फत पाठक समुदायलाई धर्म, दर्शन र सामाजिक आदर्शतर्फ उन्मुख गराए। यसै कारण, नेपाली समाजमा उनी «राष्ट्रिय विभूति» जस्तै सम्मानका साथ स्मरण गरिने गरेका छन्। उनका काव्य–विचारले आज पनि भाषा, संस्कृति र आचारसंहिताप्रतिको सामूहिक चेतना सबल पारिरहेको छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “भानुभक्त आचार्य।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4_%E0%A4%86%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). भानुभक्त आचार्य. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4_%E0%A4%86%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF

@misc{ne_236,
  title = {भानुभक्त आचार्य},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4_%E0%A4%86%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}