तनहुँ जिल्ला

तनहुँ जिल्ला गण्डकी प्रदेशको दक्षिण–पूर्वी भागमा पर्ने पहाडी जिल्ला हो। यसको प्रशासनिक केन्द्र दमौली बजार हो। भू–आकृतिक रूपमा महाभारत श्रृङ्खला र मध्य पहाडी क्षेत्रसम्बद्ध भएकाले बस्ती र भौतिक संरचनामा पहाडी विशेषता देखिन्छ। समष्टिगत दृष्टिले यो जिल्ला पूर्वको पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रमा सूचीकृत थियो।

भौगोलिक परिचय

जिल्लाको प्रमुख भू–आधार महाभारतका पहाड र तिनका दक्षिण–उत्तर ढल्कनमा विकसित मध्य पहाडी भेग हुन्। सडक, बजार केन्द्र र कृषि सम्भावनाको विस्तारसँगै यो विकासोन्मुख पहाडी एकाइका रूपमा वर्णित छ। स्थानगत रूपमा गण्डकी प्रदेशको दक्षिण–पूर्वी भागमा रहेको भएकाले मध्यम जलवायु र पहाडी बस्तीको मिश्रित स्वरूप पाइन्छ।

नामाकरणका मतहरू

तनहुँ नाम कसरी स्थिर भयो भन्ने विषयमा एकै मत भेटिँदैन। कतिपय विवरण अनुसार तनहुँसुर वरिपरि रहेका तीन उचाइदार टाकु (चुचुरा) बाट राज्यको निगरानी हुने गर्थ्यो, यही तीन टाकूलाई आधार मानेर प्रारम्भमा ‘तनङ्गु’ जस्तै रूप र पछि ‘तनहुँ’ प्रचलनमा आएको भनिन्छ। संस्कृत कृत ‘वासुदेव रसानन्द’मा तनहुँ शब्दको अर्थ ‘त्रितङ्गु राजधन्यो’ भनिएको उल्लेख पनि उद्धृत गरिएको छ।

अरू व्याख्याले स्थानीय स्थाननाममा देखिने ‘हुँ’ प्रत्यय (जस्तै काहुँ, मान्हुँ) को प्रभावले ‘तनङ्ग’मा ‘हुँ’ जोडिँदै ‘तनहुँ’ टिकेको तर्क प्रस्तुत गर्छ। अर्को धारामा तमारे र तामिन नामका पुराना बस्ती तथा तनहुँसुर र मान्हुँगु डाँडालाई सम्बन्धित किम्बदन्ती जोडिन्छ, जहाँ ऋषिहरूका शारीरिक विशेषतासँग नाम जोडिएको भनिन्छ। त्यसैगरी, मगर भाषासँग नजिक रहेका स्थाननाम (जस्तै काहुँ, मान्हुँ, कलेस्ती, रम्घा, चु्दी, ब्यासडी, बुलडी, माँडी, छाप्डी, गुणाडी, खुँदी, कुन्हुँ आदि) का आधारमा ‘तनहुँ’लाई मगर पदावलीबाट भएको रूपान्तरण मान्ने मत पनि छ। यी मतहरूमध्ये कुन ठोस प्रमाणित हो भन्नेबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

एकीकरणपूर्व तनहुँ केवल भौगोलिक जिल्ला मात्र नभई चौविसे राज्यमध्ये जमिन, धन र जनशक्तिमा सम्पन्न राज्यका रूपमा परिचित थियो। यसको प्रभाव क्षेत्र आजको तनहुँ र चितवन जिल्ला मात्र नभई भारतको पश्चिम चम्पारन जिल्लाअन्तर्गत रामनगर र वेतियासम्म फैलिएको उल्लेख पाइन्छ।

वि.सं. १६१० देखि १८३९ सम्म करिब २३० वर्ष तनहुँ पृथक राज्यको रूपमा रह्यो। सो अवधिमा पाल्पाका राजा मणिमुकुन्द सेनका वंशबाट आएका नौ जना सेनवंशी शासकले शासन गरेका बताइन्छ। पछि रणबहादुर शाह तथा राजेन्द्रलक्ष्मीको शासनकालको एकीकरण अभियानका क्रममा तनहुँ राज्य नेपाल अधिराज्यमा गाभियो।

जनसङ्ख्या

राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार जिल्लाको कूल जनसङ्ख्या ३,२३,२८८ थियो। सो मध्ये पुरुष १,४३,४१० र महिला १,७९,८७८ दर्ज गरिएको छ। औसत जनघनत्व २०९ प्रति वर्ग कि.मि. उल्लेखित छ। ग्रामीण क्षेत्रमा बसोबास गर्नेको सङ्ख्या १,८७,८८२ थियो। यी तथ्याङ्कले पहाडी बस्ती संरचना र लिङ्गानुपातबीचको अन्तर पनि देखाउँछन्।

प्रशासनिक विभाजन

स्थानीय तह पुनर्संरचनापछि तनहुँमा १० वटा एकाइ कायम छन्—४ नगरपालिका र ६ गाउँपालिका। ती एकाइहरूको केन्द्र, वडा सङ्ख्या तथा २०७८ सालका जनसांख्यिकीय सूचकाङ्क निम्नानुसार छन्:

• भानु नगरपालिका: १३ वडा; केन्द्र फुस्रेटार; जनसङ्ख्या ४२,७९४; क्षेत्रफल १८४.२९ वर्ग कि.मि.; जनघनत्व २३०।
• व्यास नगरपालिका: १४ वडा; केन्द्र दमौली; जनसङ्ख्या ७८,९३९; क्षेत्रफल २४८ वर्ग कि.मि.; जनघनत्व ३२०।
• शुक्लागण्डकी नगरपालिका: १२ वडा; केन्द्र दुलेगौँडा; जनसङ्ख्या ५५,६३०; क्षेत्रफल १६५ वर्ग कि.मि.; जनघनत्व ३४०।
• भिमाद नगरपालिका: ९ वडा; केन्द्र भिमाद; जनसङ्ख्या २९,२४८; क्षेत्रफल १२९ वर्ग कि.मि.; जनघनत्व २३०।
• आँबुखैरेनी गाउँपालिका: ६ वडा; केन्द्र आँबुखैरेनी; जनसङ्ख्या २२,२५२; क्षेत्रफल १२८ वर्ग कि.मि.; जनघनत्व १७०।
• देवघाट गाउँपालिका: ५ वडा; केन्द्र देवघाट; जनसङ्ख्या १४,५८४; क्षेत्रफल १५९ वर्ग कि.मि.; जनघनत्व ९२।
• ऋषिङ्ग गाउँपालिका: ८ वडा; केन्द्र कोटदरबार; जनसङ्ख्या १७,९१८; क्षेत्रफल २१५ वर्ग कि.मि.; जनघनत्व ८३।
• घिरिङ गाउँपालिका: ५ वडा; केन्द्र गजरकोट; जनसङ्ख्या १४,३३४; क्षेत्रफल १२६ वर्ग कि.मि.; जनघनत्व ११०।
• म्याग्दे गाउँपालिका: ७ वडा; केन्द्र छाङ; जनसङ्ख्या २३,५७८; क्षेत्रफल ११५ वर्ग कि.मि.; जनघनत्व २१०।
• बन्दिपुर गाउँपालिका: ६ वडा; केन्द्र बन्दिपुर; जनसङ्ख्या १८,५३२; क्षेत्रफल १०२ वर्ग कि.मि.; जनघनत्व १८०।

यी स्थानीय तहहरू पूर्वका विभिन्न गाविसहरू समेटेर बनेका हुन्, जसले प्रशासनिक सेवा, पूर्वाधार र स्थानीय शासकीय कार्यलाई एकीकृत प्रणालीमा ल्याएको छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “तनहुँ जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A4%A8%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%81_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). तनहुँ जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A4%A8%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%81_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_61,
  title = {तनहुँ जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A4%A8%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%81_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}