नयनराज पाण्डे

नयनराज पाण्डे नेपाली साहित्यका चर्चित आख्यानकार, कथाकार तथा चलचित्रका पटकथा लेखक हुन्। सन् १९६६ जुन ९ (वि.सं. २०२३ जेठ २७) मा काठमाडौँमा जन्मिएका उनले सामाजिक यथार्थ र समकालीन संवेदनालाई चित्रात्मक ढङ्गले प्रस्तुत गर्ने लेखकीय पहिचान बनाएका छन्। उनका उपन्यास उलार, लू, घामकिरी र सल्लीपिर विशेष चर्चित मानिन्छन्, भने निदाएँ जगदम्बा, खोरभित्रको जोकर र चकलेट जस्ता कथासङ्ग्रह पनि प्रख्यात छन्।

प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा

पितामहोलाइ साथ दिँदै काम बदलिँदा उनका पिता डिल्लीराज पाण्डे काठमाडौँको सूचना विभागमा कार्यरत रहे। सोही अवधिमा आमा भगवतीदेवी पाण्डेका कोखबाट उनी काठमाडौँको प्युखा टोलमा जन्मिए। पछि उनका पिता माध्यमिक विद्यालयका प्रधानाध्यापक भई नेपालगञ्ज सरिएपछि पारिवारिक बसाइँ त्यहीँ भयो, र बाल्यकालदेखि प्रमाणपत्र तहसम्मको औपचारिक शिक्षा नेपालगञ्जमै पूरा भयो। वि.सं. २०४४ मा कानुनतर्फ स्नातक अध्ययनका निम्ति उनी काठमाडौँ आएका र त्यहीँ बसेर साहित्यिक साधनामा उन्मुख भए।

साहित्यिक उन्मुखता र विषयवस्तु

तराई–मधेस क्षेत्रमा बितेको समयले उनका रचनामा त्यहाँको समाज, संस्कार, भाषिक र मानसगत परिवेश सशक्त रूपमा छिराएको देखिन्छ। सीमान्तकृत पात्रको श्रम, पीडा र संघर्षलाई केन्द्रमा राख्ने प्रवृत्तिका कारण उनको आख्यान सामाजिक अध्ययनका हिसाबले पनि उपयोगी मानिन्छ। समाजको विविधता, सहजीवन र द्वन्द्वलाई समेट्ने उनी समसामयिक परिदृश्यप्रति तीक्ष्ण व्यङ्ग्यभाव र सरल, छरितो भाषा प्रयोगका लागि परिचित छन्।

प्रमुख कृतिहरू

उपन्यासका क्षेत्रमा उनका प्रारम्भिक कृति ‘नांगो मान्छेको डायरी’ (२०४४), ‘एउटा कथा सुन’ (२०४४) र ‘अतिरिक्त’ (२०५०) उल्लेखनीय मानिन्छन्। त्यसपछि उलार प्रकाशित भई पाठक–समालोचकबाट व्यापक ध्यान खिच्यो; यस कृतिमा आञ्चलिक बानी–भाषासहित सीमान्त वर्गको जीवनानुभूति अगाडि आउँछ। ‘उलार’ लाई त्रिभुवन विश्वविद्यालयको स्नातक तह, तृतीय वर्ष, ऐच्छिक नेपाली पाठ्यक्रममा समेटिएको छ। क्रमशः लू (२०६८), घामकिरी (२०७०) र सल्लीपिर (२०७२) ले उनको औपन्यासिक यात्रालाई थप परिष्कृत बनाएको देखिन्छ।

कथासाहित्यतर्फ निदाएँ जगदम्बा (२०६५), खोरभित्रको जोकर (२०६०), चकलेट (२०६९) र जियरा (२०७७) प्रकाशित छन्। संस्मरणात्मक गैरआख्यान ‘यार’ (२०७४) ले निजी अनुभव र समयको परिवेशलाई साहित्यिक ढङ्गले उघारेको छ। बालसाहित्यमा ‘सन्तोष र हराएको सूर्य’ (२०७१) र ‘जरायोको साइकल’ (२०७३) चित्रकथा प्रकाशित छन्।

श्रव्य–दृश्य माध्यममा संलग्नता

राजधानी आएपछि उनी टेलिभिजन र चलचित्र लेखनतर्फ समेत उन्मुख भए। उनले टेलिश्रृंखला तथा टेलिचलचित्रका करिब २ हजारभन्दा बढी कडिहरू लेखे, र धारावाहिक तथा वृत्तचित्र निर्माण–निर्देशनमा पनि सक्रिय रहे। नेपाल टेलिभिजनका लागि ‘अभिव्यक्ति’ शीर्षकको साहित्य–संस्कृति कार्यक्रम उनी स्वयंले उत्पादन, निर्देशन र सञ्चालन गरे।

चलचित्र लेखनतर्फ ‘बसाइँ’, ‘मलाई माफ गरिदेऊ’, ‘फेरि तिम्रो याद आयो’, ‘लडाइँ’, ‘आफ्नो घर आफ्नो मान्छे’, ‘शहीदगेट’, ‘जुनतारा’, ‘जीवनमृत्यु’, ‘सन्तान’, ‘थरी थरीका हतियार’, ‘जिद्दी’, ‘मैना’, ‘शिरीषको फूल’ लगायत दुई दर्जन कृतिमा संलग्न रहे। ठूलो पर्दामा ‘निर्मोही’ नामक चलचित्रको निर्देशन समेत गरेका छन्। स्व. गोपालप्रसाद रिमालको ‘मसान’ आधारित टेलिश्रृंखलाको निर्देशन गरी वि.सं. २०५३ मा साँस्कृतिक संस्थानबाट निर्माण भएको संस्करण नेपाल टेलिभिजनबाट प्रसारण भयो।

शैली र साहित्यिक प्रयोग

पाण्डेले गम्भीर सामाजिक प्रसङ्गलाई रमाइला वर्णनशैली र तीक्ष्ण व्यङ्ग्यसँग संयोजन गर्ने कुशलता देखाउँछन्। पात्र र परिवेशअनुसार आञ्चलिक भाषिक रङ मिसाउने उनका प्रयोगले कृतिहरूलाई पृथक बनाएको छ। ‘घामकिरी’ मा देखिएको ‘म्याजिकल रियालिज्म’को अवलम्बन ‘सल्लीपिर’ सम्म निरन्तर देखिन्छ, जसले पाठकीय अनुभूतिको क्षितिज विस्तार गरेको मानिन्छ।

पत्रपत्रिकामा लेखन

उनी कान्तिपुर, नयाँ पत्रिका, राजधानी, नागरिक लगायतका दैनिक र साप्ताहिक पत्रिकामा साहित्यिक तथा सांस्कृतिक विषयमा समसामयिक लेख र स्तम्भ लेख्दै आएका छन्। दीर्घकालको श्रव्य–दृश्य संलग्नतापछि उनी पुनः मूलतः साहित्य सिर्जनामा एकाग्र भई पूर्णकालीन लेखकको रूपमा सक्रिय छन्।

सम्मान र संस्थागत संलग्नता

उनले नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानको सर्वश्रेष्ठ नाटक लेखन पुरस्कार (२०४५), राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कार (२०५३), सारस्वत सम्मान (२०५३), लोकेन्द्र साहित्य पुरस्कार (२०५८), मोशन पिक्चर अवार्ड—सर्वश्रेष्ठ पटकथा (२०५८), रामराज पन्त स्मृति पुरस्कार (२०६०), तन्नेरी सम्मान (२०६१), गरिमा सम्मान—साझा प्रकाशन (२०६२), पहलमानसिंह स्वाँर स्मृति सम्मान (२०६५), ‘मैना’ को पटकथाका लागि राष्ट्रिय पुरस्कार (२०६७), नेपाल चलचित्र सङ्घको डायमण्ड शमशेर स्मृति लेखन सम्मान (२०६९), मैनाली कथा पुरस्कार (२०७२), पद्मश्री साहित्य पुरस्कार (२०७४), पूर्णिमा साहित्य रत्न—हाम्रो पूर्णिमा साहित्य प्रतिष्ठान, कोहलपुर (२०७४) र महाकवि देवकोटा पुरस्कार—नेपाल सरकार, संस्कृति तथा पर्यटन मन्त्रालय (२०७५) प्राप्त गरेका छन्।

नीतिगत तथा प्रकाशन क्षेत्रमा उनी चलचित्र विकाश बोर्डका सदस्य (२०६४–६५) र साझा प्रकाशनका निर्वाचित सञ्चालक सदस्य (२०६५–२०७१) रहे। हाल ‘आर्को सिनेमा प्रालि’ सँग आवद्धता रहेको उल्लेख छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नयनराज पाण्डे”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नयनराज_पाण्डे (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). नयनराज पाण्डे [Nayan Raj Pandey]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नयनराज_पाण्डे

“नयनराज पाण्डे [Nayan Raj Pandey].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नयनराज_पाण्डे. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “नयनराज पाण्डे [Nayan Raj Pandey].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नयनराज_पाण्डे.

@misc{nepaliencyclopedia_455,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {नयनराज पाण्डे [Nayan Raj Pandey]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A4%AF%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C_%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A5%87},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - नयनराज पाण्डे [Nayan Raj Pandey]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A4%AF%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C_%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A5%87
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -