मनमोहन अधिकारी

मनमोहन अधिकारी (१९७७ जेठ २८–२०५६ वैशाख १३) नेपाली राजनीतिक इतिहासका प्रभावशाली कम्युनिस्ट नेता र पूर्व प्रधानमन्त्री थिए। उनी दक्षिण एसियाली सन्दर्भमा निर्वाचनबाट सत्तामा पुगेका पहिलो कम्युनिस्ट प्रधानमन्त्रीका रूपमा चिनिन्छन्। नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको स्थापना पहलदेखि पार्टी एकीकरणसम्म उनको भूमिकाले समसामयिक राजनीतिक दिशालाई निर्णायक ढङ्गले प्रभाव पार्यो।

प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा

काठमाडौँको लाजिम्पाटमा जन्मिएका अधिकारीले बाल्यावस्था विराटनगरमा बिताए। परिवारले वि.सं. १९९४ मा उनको उच्च अध्ययनका लागि वाराणसी पठायो। विज्ञानतर्फको स्नातक अध्ययन अन्त्यतिर पुग्दा वि.सं. १९९८ मा भारत छोड आन्दोलनमा सहभागी भएपछि उनी पक्राउ परे। ब्रिटिस शासनअन्तर्गत कारागार पठाइएकाले उनको बीएस्सी अधूरै रह्यो।

भारतीय बसाइँ र कम्युनिस्ट सक्रियता

भारत बसाइँकै क्रममा अधिकारी वाम आन्दोलनसँग नजिकिए र भारतीय कम्युनिस्ट पार्टीमा आबद्ध भए। पछि उनी विराटनगर फर्किएर औद्योगिक क्षेत्रमा काममा लगे, जहाँ श्रमिक अधिकारका पक्षमा बोल्दै ट्रेड युनियन नेतृत्वमा देखापरे। वि.सं. २००४ मा उनले नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी स्थापना गर्ने समूहमा सहभागिता जनाए, जसले नेपाली वाम राजनीतिमा दिर्घकालीन आधार तयार गर्‍यो।

बङ्गालादेश स्वतन्त्रतासम्बन्धी द्वन्द्वको समयमा पनि उनी राज्यद्वारा गिरफ्तार भएको उल्लेख पाइन्छ। यस अवधिसammको अनुभवले उनको राजनीतिक दृढता र संगठनगत सम्हालाइ अझ कडा बनायो।

जनआन्दोलन र पार्टी एकीकरण

वि.सं. २०४६ को जनआन्दोलन, २०४६का बेला अधिकारी नेकपा (मार्क्सवादी)का अध्यक्ष थिए। तत्पश्चात् वि.सं. २०४७ मा सो पार्टी र नेकपा (माले)बीच एकीकरण भई नेकपा (एमाले) बनेपछि उनी त्यसको समेत संस्थापक अध्यक्ष भए। यो एकीकरणमा उनको मध्यस्थता र नेतृत्वले संसदीय बहुलवादतर्फ वाम धाराको समायोजन सुदृढ बनायो।

प्रधानमन्त्री पद, अल्पमत सरकार र अविश्वास

वि.सं. २०५१ को मध्यावधि निर्वाचनपछि कुनै दलले स्पष्ट बहुमत नल्याएपछि, मङ्सिर १४ गते उनी नेकपा (एमाले) तर्फबाट प्रधानमन्त्री बने। उनको सरकार अल्पमतमा रहेकाले सहकार्य र समर्थनमा निर्भर थियो। तत्कालीन मन्त्रिपरिषद्मा उपप्रधानमन्त्रीका हैसियतले राजदरबारसम्बन्धी जिम्मेवारी माधवकुमार नेपालले सम्हाले। केपी शर्मा ओलीले रक्षा तथा परराष्ट्र, चन्द्रप्रकाश मैनालीले गृह, भरतमोहन अधिकारीले अर्थ, राधाकृष्ण मैनालीले कृषि र भूमिसुधार, मोदनाथ प्रश्रितले शिक्षा–संस्कृति–समाजकल्याण, र प्रदीप नेपालले सूचना तथा सञ्चार सम्हाले।

नेपालको संविधान २०४७ अनुसार अल्पमत सरकारविरुद्ध नौ महिना अविश्वास प्रस्ताव दर्ता गर्न नपाउने प्रावधान थियो। सो अवधि पार भएपछि विरोधी दलहरूले अविश्वास दर्ता गरे र आवश्यक समर्थन जुट्न नसक्दा सरकार ढल्यो। इतिहासमा यो क्याबिनेट ‘९ महिने सरकार’ का नामले प्रचलित रह्यो।

नीतिगत कार्यक्रम र सामाजिक पहल

अधिकारी नेतृत्वमा “आफ्नो गाउँ आफैँ बनाऔँ” जस्ता स्थानीय सहभागितामुखी कार्यक्रम अघि बढाइए। महिलाको सम्पत्ति अधिकार सुदृढ गर्ने उद्देश्यले पुरुष–महिला संयुक्त नाममा दर्ता गर्ने प्रथालाई प्रोत्साहन गर्ने निर्णय भयो। गाउँस्तरमा सहकारी सञ्जाल विस्तारको प्रयास गरिएको उल्लेख पाइन्छ।

उनकै कार्यकालमा ७५ वर्ष नाघेका ज्येष्ठ नागरिकका लागि मासिक रू. १०० को भत्ता सुरु भयो, जसको कार्यान्वयन आ.व. २०५२/५३ बाट आरम्भ गरिएको थियो। सामाजिक सुरक्षा अभिमुख यी पहलहरूलाई राज्य–नागरिक सम्बन्ध सुदृढ पार्ने आधारका रूपमा लिइयो।

संसद् विघटन र न्यायिक हस्तक्षेप

वि.सं. २०५२ जेठ ३० मा उनले राजा वीरेन्द्रसमक्ष प्रतिनिधि सभा विघटन र निर्वाचन मिति मङ्सिर ७ तोक्ने सिफारिस गरे। सरकारलाई काम गर्न नदिएको दाबी गर्दै जनमतमा जाने राजनीतिक औचित्य प्रस्तुत गरिएको थियो। सो निर्णयविरुद्ध मुद्दा परेपछि सर्वोच्च अदालतले भदौ १२ मा सरकारको कदम उल्ट्यायो। त्यसपछि भदौ २५ मा अधिकारीले प्रधानमन्त्री पदबाट राजीनामा दिए।

निधन र उत्तराधिकार

वि.सं. २०५६ मा चुनाव प्रचारक्रममै गोठाटारमा अधिकारी बेहोस भए र त्यही क्रममा उनको निधन भयो। उनको मृत्युपछि पार्टी नेतृत्वमा माधवकुमार नेपाल अगाडि आए र संस्थागत निरन्तरताको दायित्व सम्हाले। अधिकारीको राजनीतिक जीवन नेपाली वाम आन्दोलन र लोकतान्त्रिक अभ्यासको आधारस्तम्भका रूपमा मूल्याङ्कन गरिएको पाइन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “मनमोहन अधिकारी”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/मनमोहन_अधिकारी (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). मनमोहन अधिकारी [Man Mohan Adhikari]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/मनमोहन_अधिकारी

“मनमोहन अधिकारी [Man Mohan Adhikari].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/मनमोहन_अधिकारी. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “मनमोहन अधिकारी [Man Mohan Adhikari].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/मनमोहन_अधिकारी.

@misc{nepaliencyclopedia_206,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {मनमोहन अधिकारी [Man Mohan Adhikari]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%A8_%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - मनमोहन अधिकारी [Man Mohan Adhikari]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%A8_%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -