प्रतिपक्ष दलको नेता (नेपाल) संघीय संसदको तल्लो सदन प्रतिनिधि सभामा मान्यताप्राप्त प्रतिपक्षको औपचारिक प्रमुख हो। उक्त पदमा त्यही दलका संसदीय दलका नेता बसीन्छ, जसको सिट संख्या धेरै भए तापनि सरकारमा छैन। प्रतिपक्षको नीतिगत दिशा, सदनभित्र सरकारको प्रत्युत्तर र विवेचनात्मक बहस सुदृढ गर्नु यस पदको मूल भूमिका हो। हाल यो जिम्मेवारी नेपाली काँग्रेसका भीष्मराज आङदेम्बेले सम्हालिरहेका छन्।
भूमिका, परिभाषा र मनोनयन
प्रतिपक्ष दलको नेता प्रतिनिधि सभा सदस्य हुनुपर्छ र सदनमा सरकारबाहेक सबैभन्दा ठूलो दलको संसदीय दलको प्रमुखबाट यो पद भरिन्छ। संसदीय अभ्यासअनुसार, उनी प्रतिपक्षका धारणा प्रस्तुत गर्ने, सरकारका नीति–कार्यक्रम तथा विधेयकहरूमा वैकल्पिक दृष्टिकोण राख्ने र सदनको कार्यव्यवस्थामा प्रतिपक्षको प्राथमिकता अभिव्यक्त गर्ने जिम्मेवार पदाधिकारी मानिन्छन्।
संवैधानिक संरचना र परिषद् सदस्यता
नेपालको संविधानको धारा २८४ बमोजिम रहेको संवैधानिक परिषद्मा प्रतिपक्ष दलको नेता सदस्य हुन्छन्। उक्त परिषद्ले प्रधान न्यायाधीश र संवैधानिक निकायका प्रमुख तथा पदाधिकारीहरूको नियुक्तिका लागि सिफारिस गर्ने संवैधानिक अधिकार प्रयोग गर्छ। यो सदस्यताले प्रतिपक्षको शीर्ष नेतृत्वलाई संवैधानिक नियुक्ति प्रक्रियामा प्रत्यक्ष सहभागिता दिलाएको छ।
मर्यादाक्रम र प्रोटोकल
राज्यको मर्यादाक्रममा प्रतिपक्ष दलको नेतालाई सरकारका मन्त्रीसरह स्थान दिइन्छ। यसले सदनभित्र र बाहिर दुवै प्रसंगमा औपचारिक आदर र शिष्टाचार सुनिश्चित गर्छ। औपचारिक कार्यक्रम, कूटनीतिक सम्पर्क र राष्ट्रिय समारोहहरूमा यो प्रोटोकल लागू हुन्छ।
पारिश्रमिक र आर्थिक सुविधा
संघीय संसद्को पदाधिकारी तथा सदस्यहरूको पारिश्रमिक र सुविधासम्बन्धी ऐन, २०७३ अनुसार, प्रमुख प्रतिपक्ष दलको नेताले राज्यबाट तोकिएको सुविधा पाउँछन्। मासिक पारिश्रमिक ६० हजार ९७० रुपैयाँ निर्धारण गरिएको छ। थप रूपमा १००० रुपैयाँ विशेष भत्ता, १००० रुपैयाँ बैठक भत्ता र ३००० रुपैयाँ सञ्चार सुविधा प्राप्त हुन्छ। आवासतर्फ २५ हजार ६०८ रुपैयाँ प्रतिमहिना उपलब्ध हुन्छ, फर्निचरका लागि १५००० रुपैयाँ एकमुष्ट प्रदान गरिन्छ, र निजी सचिवालय बन्दोबस्तबापत १ हजार ७५० रुपैयाँ प्रतिमहिना दिइन्छ।
यातायाततर्फ प्रतिमहिना २३० लिटर पेट्रोल वा डिजेल र ५ लिटर मोबिलको व्यवस्था हुन्छ। सार्वजनिक सेवा शुल्कबापत बिजुली र धाराको लागि २००० रुपैयाँ उपलब्ध हुन्छ। भ्रमण तथा आधिकारिक कार्यक्रमका लागि २५०० रुपैयाँ प्रतिदिनको दैनिक भ्रमण भत्ता र २००० रुपैयाँ प्रतिमहिनाको अतिथि सत्कार खर्च तोकिएको छ।
कार्यालय, सचिवालय र सुरक्षा
प्रतिपक्ष दलको नेताका लागि संसद सचिवालयले कार्यालय कक्ष र आवश्यक कार्यालय जनशक्ति व्यवस्था गर्छ। कर्मचारी सुविधाअन्तर्गत एकजना राजपत्रांकित द्वितीय श्रेणीको स्वकीय सचिव, एकजना कम्प्युटर अपरेटर, दुईजना सवारी चालक र दुईजना कार्यालय सहयोगी उपलब्ध गराइन्छ। सुरक्षात्मक दृष्टिले सहायक निरीक्षकस्तरको एकजना अंगरक्षक, एकजना बिल्लादार गार्ड र १० जना सैनिक जवानसहितको सुरक्षा दस्ता तोकिएको छ।
सरकारबाट आधिकारिक निवास उपलब्ध गराइन्छ। सरकारी निवास नलिए निजी निवासको मर्मतसम्भार खर्च राज्यले व्यहोर्ने व्यवस्था छ। यी व्यवस्थाहरूले सदनभित्रको प्रतिपक्षीय नेतृत्वलाई संस्थागत र कार्यसन्चालनका दृष्टिले सबल बनाउँछन्।
ऐतिहासिक विकास र पदधारीहरू
यो पद विभिन्न संसदीय चरणहरूमा निरन्तरता र पुनर्संरचनासहित देखिएको छ। प्रतिनिधि सभाको स्थापना कालदेखि विभिन्न व्यवस्थापिका–संविधान सभाका चरणमा फरक–फरक नेता यस पदमा निर्वाचित वा चुनिएका थिए। स्रोतअनुसारका प्रमुख अवधिहरू यसप्रकार छन्:
- प्रथम प्रतिनिधि सभा अवधिमा भरत शमशेर जबरा (नेपाल राष्ट्रवादी गोर्खा परिषद्) २७ मई १९५९ देखि १५ डिसेम्बर १९६० सम्म थिए।
- दोस्रो प्रतिनिधि सभामा मनमोहन अधिकारी (नेकपा (एमाले)) २६ मई १९९१ देखि ३० नोभेम्बर १९९४ सम्म रहे।
- तेस्रो प्रतिनिधि सभामा क्रमशः शेरबहादुर देउबा (नेपाली काँग्रेस) ३० नोभेम्बर १९९४ देखि १२ सेप्टेम्बर १९९५; पुनः मनमोहन अधिकारी १२ सेप्टेम्बर १९९५ देखि १२ मार्च १९९७; फेरि शेरबहादुर देउबा १२ मार्च १९९७ देखि ७ अक्टोबर १९९७; र त्यसपछि पुनः मनमोहन अधिकारी ७ अक्टोबर १९९७ देखि १५ अप्रिल १९९८ सम्म थिए।
- उक्तपछिको अवधिमा बामदेव गौतम (नेकपा (माले)) १५ अप्रिल १९९८ देखि ३१ मई १९९९ सम्म रहे।
- चौथो प्रतिनिधि सभामा माधवकुमार नेपाल (नेकपा (एमाले)) ३१ मई १९९९ देखि २३ मई २००२ सम्म पद धारणमा थिए।
- अन्तरिम व्यवस्थापिका संसद अवधिमा गिरिजा प्रसाद कोइराला २८ अप्रिल २००६ देखि १८ अगस्त २००८ सम्म थिए।
- पहिलो संविधान सभा अवधिमा गिरिजा प्रसाद कोइराला १८ अगस्त २००८ देखि २५ मई २००९; त्यसपछि पुष्पकमल दाहाल (नेकपा (माओवादी केन्द्र)) २५ मई २००९ देखि ६ फेब्रुअरी २०११; र रामचन्द्र पौडेल (नेपाली काँग्रेस) ६ फेब्रुअरी २०११ देखि १४ मार्च २०१३ सम्म थिए।
- दोस्रो संविधान सभामा पुष्पकमल दाहाल ११ फेब्रुअरी २०१४ देखि ११ अक्टोबर २०१५; सुशील कोइराला (नेपाली काँग्रेस) ११ अक्टोबर २०१५ देखि ९ फरवरी २०१६; र त्यसपछि शेरबहादुर देउबा मार्च २०१६ देखि ४ अगस्त २०१६ सम्म रहे।
- व्यवस्थापिका संसद अवधिमा केपी शर्मा ओली (नेकपा (एमाले)) ४ अगस्त २०१६ देखि १५ फेब्रुअरी २०१८ सम्म थिए।
- पहिलो सङ्घीय संसद अवधिमा शेरबहादुर देउबा १५ फेब्रुअरी २०१८ देखि १३ जुलाई २०२१; र केपी शर्मा ओली १३ जुलाई २०२१ देखि २६ डिसेम्बर २०२२ सम्म रहे।
- दोस्रो सङ्घीय संसद अवधिमा शेरबहादुर देउबा २६ डिसेम्बर २०२२ देखि २७ फरवरी २०२३; केपी शर्मा ओली २७ फरवरी २०२३ देखि ४ मार्च २०२४; र शेरबहादुर देउबा ४ मार्च २०२४ देखि १४ जुलाई २०२४ सम्म रहे। हाल पद भीष्मराज आङदेम्बेले सम्हालेका छन्।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “प्रतिपक्ष दलको नेता (नेपाल)” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q125923657
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९१/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
शैली छान्नुहोस्, त्यसपछि प्रतिलिपि गर्नुहोस् वा सन्दर्भ-व्यवस्थापक (Zotero, Mendeley, EndNote) का लागि फाइल डाउनलोड गर्नुहोस्। आजको मिति स्वतः राखिएको छ।
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “प्रतिपक्ष दलको नेता (नेपाल)”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/प्रतिपक्ष_दलको_नेता_(नेपाल) (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). प्रतिपक्ष दलको नेता (नेपाल) [Leader of the Opposition (Nepal)]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/प्रतिपक्ष_दलको_नेता_(नेपाल)
“प्रतिपक्ष दलको नेता (नेपाल) [Leader of the Opposition (Nepal)].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/प्रतिपक्ष_दलको_नेता_(नेपाल). Accessed 12 November 2026.
Nepali Encyclopedia Editors. “प्रतिपक्ष दलको नेता (नेपाल) [Leader of the Opposition (Nepal)].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/प्रतिपक्ष_दलको_नेता_(नेपाल).
@misc{nepaliencyclopedia_527,
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
title = {प्रतिपक्ष दलको नेता (नेपाल) [Leader of the Opposition (Nepal)]},
howpublished = {Nepali Encyclopedia},
year = {2026},
url = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7_%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A4%BE_(%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2)},
urldate = {2026-11-12},
note = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}TY - ELEC AU - Nepali Encyclopedia Editors TI - प्रतिपक्ष दलको नेता (नेपाल) [Leader of the Opposition (Nepal)] T2 - Nepali Encyclopedia PY - 2026 DA - 2026/11/12 UR - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7_%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A4%BE_(%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2) Y2 - 2026/11/12 LA - ne ER -
स्थायी लिङ्क: https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/प्रतिपक्ष_दलको_नेता_(नेपाल) · अद्यावधिक १२ नोभेम्बर २०२६ · समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा
