नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी) (नेकपा एमाले) २०४७ पुस २२ मा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी) र नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) एकीकृत भई स्थापित राजनीतिक दल हो। स्रोतअनुसार यो सङ्घीय संसदको प्रमुख प्रतिपक्षी दल र सदस्यसंख्या करिब ६,००,००० रहेको नेपालको दोस्रो ठूलो दल हो। यसले पाँच पटक संघीय सरकारको नेतृत्व सम्हाल्दा मनमोहन अधिकारी एकपटक, खड्गप्रसाद ओली दुईपटक, माधवकुमार नेपाल एकपटक र झलनाथ खनाल एकपटक प्रधानमन्त्री बनेका थिए। २०७८ भदौमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत समाजवादी) अलग्गिएसँगै पार्टी पुनः विभाजित भएको थियो।
स्थापना र पृष्ठभूमि
पञ्चायती व्यवस्थाविरुद्धको संघर्ष सघाउन २०४६ मा बनेको संयुक्त वाम मोर्चाले नेपाली काङ्ग्रेससँग सहकार्य गरेको थियो। त्यसको परिणामस्वरूप जनआन्दोलन २०४६ सफल भई पञ्चायती व्यवस्था समाप्त भयो। त्यसपछि वाम मोर्चाका दुई घटक एकताबद्ध भई २०४७ पुस २२ मा नेकपा एमाले गठन गरिएको हो।
प्रारम्भिक निर्वाचन र विचारधारागत रूपरेखा
आम निर्वाचन २०४८ मा नेकपा एमालेले २०५ मध्ये ६९ सिट जितेर प्रतिनिधि सभाको दोस्रो ठूलो दल बन्यो र मनमोहन अधिकारी प्रतिपक्ष नेता बने। १९९३ जनवरी (२०४९ माघतिर) काठमाडौँमा सम्पन्न पाँचौँ महाधिवेशनले ‘जनताको बहुदलीय जनवाद’लाई पार्टीको मूल विचारका रूपमा स्वीकृत गर्यो। यही अवधिमा मदन भण्डारीको चितवनमा सवारी दुर्घटनामा निधन भयो र महासचिवमा माधवकुमार नेपाल आए। २०४९ मा तुलसीलाल अमात्य समूह एमालेसँग गाभिएको उल्लेख छ। स्रोतहरूमा २०४८ असार १४ मा ‘नेकपा (एकीकृत)’ अलग भई ‘नेकपा (बर्मा)’मा विलयको प्रसंग पनि भेटिन्छ।
पहिलो सरकार, विभाजन र पुनर्संयोजन (२०५१–२०५४)
२०५१ को मध्यावधि चुनावपछि पार्टीले ८८ सिट पाएर मनमोहन अधिकारीको नेतृत्वमा अल्पमत सरकार गठन गर्यो। २०५४ मा भारतसँग पानी बाँड्ने सम्झौताप्रति साझा मत नबनेपछि दलभित्र फुट भयो र वामदेव गौतमको अगुवाईमा ४६ सांसदसहित नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी–लेनिनवादी) पुनर्गठित भए। सोकालमा अविश्वासको प्रस्तावपछि सरकार बदलिए पनि केही समय राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी सरकारलाई समर्थन गर्दै एमाले पुनः सत्तामा सहभागी भएको विवरण स्रोतमा समेटिएको छ।
प्रत्यक्ष शासनको विरोध र २०६३ पछिको राजनीतिक भूमिका
२०५८ फागुन ३ मा गौतम नेतृत्वको समूह फिर्ता आएपछि एकता बलियो बनाइयो। २०५९ माघ १८–२३ मा जनकपुरमा सातौँ महाधिवेशन बसेर अध्यक्ष पद खारेजीसमेतको निर्णय गरियो र महासचिवमा माधवकुमार नेपाल निरन्तर भए। राजा ज्ञानेन्द्रले २०६० सालतिर संसद् विघटन गरी सरकार बर्खास्त गरेपछि सात दलीय सहकार्य बनेको थियो। २०६१ माघ १९ को राजकीय कदमपछि सात दलीय गठबन्धन र नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी)बीचको सहमतिमा संयुक्त आन्दोलन चल्यो र २०६३ पछि राजतन्त्र अन्त्य भई गिरिजाप्रसाद कोइराला प्रधानमन्त्री बने।
संविधानसभा, सरकार नेतृत्व र दलभित्रका परिवर्तन (२०६४–२०७२)
संविधान सभा निर्वाचन २०६४ मा एमालेले ६०५ मध्ये १०८ सिट लिएर तेस्रो भयो। त्यसपछि महासचिवबाट माधव नेपाल हटे र झलनाथ खनाल निर्वाचित भए। पार्टीले पुष्पकमल दाहाल नेतृत्वको सरकारलाई समर्थन दियो तर सेना प्रमुख रुक्माङ्गद कटवाल प्रकरणपछि सरकार छाड्यो। एमाले, नेपाली काङ्ग्रेस र अन्य दल मिलेर माधव नेपालको नेतृत्वमा नयाँ सरकार बन्यो; सहमति खिचातानीका कारण २०६६ मा उनले राजीनामा दिए। २०६७ माघ २३ मा खनाल प्रधानमन्त्री निर्वाचित भए र असोजमा राजीनामा दिए। २०६८ भदौ ११ मा पार्टी बाबुराम भट्टराईको मन्त्रिपरिषद्मा सहभागी भयो। संविधान सभा विघटनपछि २०७० को निर्वाचनमा ५७५ मध्ये १७५ सिट जितेर दोस्रो ठूलो दल बन्दा सुशील कोइराला नेतृत्वको गठबन्धनमा सहभागी भयो। २०७१ मा खड्गप्रसाद ओली अध्यक्ष बने र ३ असोज २०७२ मा नयाँ संविधान जारी भयो।
वाम गठबन्धन, निर्वाचन र शासन (२०७४–२०७५)
संविधान जारीपछि कोइरालाले राजीनामा दिए र ओली एकीकृत नेकपा (माओवादी), राप्रपासहितको समर्थनमा प्रधानमन्त्री निर्वाचित भए। अविश्वासको प्रस्ताव अघि २०७३ साउन २० मा उनले पद छोड़े। स्थानीय तह निर्वाचन २०७४ मा पार्टीले १४,०९९ सिट जित्दा २९४ मेयर/अध्यक्षसहित सबैभन्दा ठूलो स्थानीय शक्ति बन्यो। प्रतिनिधि सभा र प्रदेश सभा निर्वाचन २०७४ मा माओवादी केन्द्रसँग गठबन्धन गर्दै १२१ सिट जितेर संघीय तहमा पहिलो पार्टी बन्यो र सातमध्ये छ प्रदेशमा अग्रणी रह्यो। राष्ट्रिय सभा ५६ मध्ये २७ सिट पायो; २०७४ फागुन ३ मा ओली प्रधानमन्त्री बने र फागुन २९ मा विद्यादेवी भण्डारी पुनः राष्ट्रपति निर्वाचित भइन्।
एकीकरण, कानुनी निरस्तीकरण र पछिल्ला विभाजन (२०७५–२०७८)
२०७५ जेठ ३ मा एमाले र नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी) एकीकृत भई ‘नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी’ बने, जसको संसदीय बल करिब दुई तिहाइ पुग्यो। २०७७ फागुन २४ मा सर्वोच्च अदालतको फैसलाले दर्ता–नामसहितको वैधानिक कारण देखाउँदै उक्त विलय अमान्य ठहर गर्यो र पूर्ववर्ती दलहरू छुट्टिए। ३ साउन २०७८ मा २२ प्रतिनिधि सभा सदस्यले पार्टी ह्विप विपरीत शेरबहादुर देउवालाई समर्थन दिएपश्चात् आन्तरिक मतभेद चर्कियो। २ भदौ २०२१ मा माधवकुमार नेपालको अध्यक्षतामा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत समाजवादी) गठन भयो। सोही वर्ष केही नेताहरू अलग्गिएर अन्य साना दल गठन/दर्ता प्रक्रियामा उत्रिएको स्रोतमा उल्लेख छ।
विचारधारा र संगठनीक विशेषता
नेकपा एमालेको मार्गदर्शक सिद्धान्त ‘जनताको बहुदलीय जनवाद’ हो, जुन मदन भण्डारीले नेपालको विशिष्ट अवस्थासँग मेल खुवाएर प्रतिपादन गरेको मानिन्छ। पार्टीलाई वृद्धभत्ता लगायत सामाजिक सुरक्षा भत्ता आरम्भ गरेको श्रेय/आरोप तथा संसद् र सडक अवरोधलाई संस्थागत गरेको दोषारोपणसमेत जोडिन्छ। ५७ दिन लगातार संसद अवरुद्ध गरेको र २०७८–२०७९ मा झण्डै नौ महिना अवरोध गर्दै सोही रेकर्ड नवीनीकरण गरेको उल्लेख भेटिन्छ।
निर्वाचन प्रदर्शन र प्रभाव
प्रतिनिधि सभा/संसदीय निर्वाचनमा पार्टीले २०४८ मा ६९/२०५ सिट, २०५१ मा ८८/२०५, २०५६ मा ७१/२०५, संविधान सभा २०६४ मा १०८/६०५, दोस्रो संविधान सभा २०७० मा १७५/५७५, र २०७४ मा १२१/२७५ हासिल गरेको विवरण स्रोतमा छ। प्रदेश तह २०७४ मा सातमध्ये छ प्रदेशमा पहिलो स्थान पाउँदै चार प्रदेशको सरकारको नेतृत्व गरेको थियो।
सन्दर्भ
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q426963
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९७/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
शैली छान्नुहोस्, त्यसपछि प्रतिलिपि गर्नुहोस् वा सन्दर्भ-व्यवस्थापक (Zotero, Mendeley, EndNote) का लागि फाइल डाउनलोड गर्नुहोस्। आजको मिति स्वतः राखिएको छ।
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाल_कम्युनिस्ट_पार्टी_(एकीकृत_मार्क्सवादी-लेनिनवादी) (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) [Communist Party of Nepal (Unified Marxist–Leninist)]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाल_कम्युनिस्ट_पार्टी_(एकीकृत_मार्क्सवादी-लेनिनवादी)
“नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) [Communist Party of Nepal (Unified Marxist–Leninist)].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाल_कम्युनिस्ट_पार्टी_(एकीकृत_मार्क्सवादी-लेनिनवादी). Accessed 12 November 2026.
Nepali Encyclopedia Editors. “नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) [Communist Party of Nepal (Unified Marxist–Leninist)].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाल_कम्युनिस्ट_पार्टी_(एकीकृत_मार्क्सवादी-लेनिनवादी).
@misc{nepaliencyclopedia_409,
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
title = {नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) [Communist Party of Nepal (Unified Marxist–Leninist)]},
howpublished = {Nepali Encyclopedia},
year = {2026},
url = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%80_(%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4_%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%80-%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%80)},
urldate = {2026-11-12},
note = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}TY - ELEC AU - Nepali Encyclopedia Editors TI - नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) [Communist Party of Nepal (Unified Marxist–Leninist)] T2 - Nepali Encyclopedia PY - 2026 DA - 2026/11/12 UR - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%80_(%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4_%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%80-%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%80) Y2 - 2026/11/12 LA - ne ER -
स्थायी लिङ्क: https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाल_कम्युनिस्ट_पार्टी_(एकीकृत_मार्क्सवादी-लेनिनवादी) · अद्यावधिक १२ नोभेम्बर २०२६ · समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा
