नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी)

नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी) नेत्रविक्रम चन्द (विप्लव)को अगुवाइमा सञ्चालन हुने एक नेपाली राजनीतिक संगठन हो। स्रोतहरूमा यसलाई ‘विप्लव माओवादी’ नामले चिनिन्छ, जबकि औपचारिक नाम ‘नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी’ रहेको बताइएको छ। यसको सुरुआत वि.सं. २०७१ तिर भएको र राज्यसँगको टकरावका कारण २९ फागुन २०७५ मा प्रतिबन्धमा परेको विवरण प्रस्तुत गरिएको छ। पछिल्लो चरणमा ११ कात्तिक २०८२ मा दल निर्वाचन आयोगमा दर्ता भएको दाबी गरिन्छ।

स्थापना र प्रारम्भिक पृष्ठभूमि

यो राजनीतिक प्रवाहको मूल पृष्ठभूमि वि.सं. २०६९ असारमा देखिएको छुट्टावादसँग जोडिन्छ। त्यतिबेला पुष्पकमल दाहालको नेतृत्वमा रहेको एकीकृत नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी) बाट अलग भएका नेताहरूले मोहन वैद्यको अध्यक्षतामा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (क्रान्तिकारी माओवादी) गठन गरेका थिए। त्यसपछिका मतभेद गहिरिँदै जाँदा, सो पार्टी ‘पर्याप्त क्रान्तिकारी हुन नसकेको’ ठहरसहित वि.सं. २०७१ मङ्सिरतिर फेरि फुट भयो र नेत्रविक्रम चन्दको धारले नयाँ संरचनालाई अगाडि बढायो। नयाँ धारलाई सामान्यतया ‘विप्लव माओवादी’ भनिए पनि, औपचारिक नाम ‘नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी’ राखिएको उल्लेख पाइन्छ।

नेतृत्व र नामाकरण

दलको नेतृत्व नेत्रविक्रम चन्दले सम्हालेका छन्, जसलाई ‘विप्लव’ उपनामले पनि चिनिन्छ। राजनीतिक तथा सञ्चारमाध्यमीय प्रयोगमा यो समूह ‘विप्लव माओवादी’ भनेर व्यापक रूपमा सम्बोधित भए पनि, पार्टीको आधिकारिक परिचय ‘नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी’ नै भनिएको छ। यसरी प्रचलित र औपचारिक नामबीच भिन्नता देखिए पनि दुवै नाम एउटै संगठनका लागि प्रयोग हुने गरेका छन्।

राज्यसँगको टकराव र प्रतिबन्ध

केपी शर्मा ओलीको नेतृत्वमा रहेको नेपाल सरकारले यो समूहलाई आपराधिक प्रकृतिका गतिविधिमा संलग्न भएको ठहर गर्दै नीतिगत कदम चाल्यो। मन्त्रिपरिषद्को निर्णयअनुसार २९ फागुन २०७५ का दिन ‘नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी’ माथि प्रतिवन्ध लागू भयो। सरकारका अनुसार पूर्वाधारमाथि लक्षित विस्फोट, सार्वजनिक सुरक्षामाथि आक्रमण र यस्तै प्रकृतिका कार्यहरू देखिएको दाबी गरियो। प्रतिबन्धअघि दल कुनै पनि चुनावमा सहभागी भएको थिएन भन्ने विवरण पनि सार्वजनिक भयो।

प्रतिबन्धपछि शीर्ष नेतृत्व भूमिगत भएको समाचारहरू आए र विभिन्न स्थानबाट निकटकर्मीहरू समातिएका सूचना सार्वजनिक भए। पक्राउ परेका व्यक्तिहरूको रिहाइ तथा प्रतिबन्ध फुकुवा भए वार्तामा बस्न सकिने भनी पार्टीतर्फबाट संकेत गरिएको उल्लेख पाइन्छ।

चुनावी र संगठनात्मक गतिविधि

प्रतिबन्ध लागू हुनु अघिसम्म समूहले कुनै निर्वाचन प्रक्रियामा प्रत्यक्ष सहभागिता जनाएन। राजनीतिक गतिविधि भूमिगत र संघर्षमुखी शैलीमा केन्द्रित भएको विवरण प्रस्तुत छ। पछि दलले संगठनात्मक रूपरेखा परिमार्जनतर्फ उन्मुख भएको संकेत देखिँदै गए पनि, स्रोतका अनुसार यस्ता परिवर्तनबारे ठोस विवरण सीमित रूपमा मात्रै उपलब्ध छन्।

सीमा विवादसम्बन्धी धारणा र आन्दोलन

सीमा विषयमा समूहले कडा अभिव्यक्ति दिएको पाइन्छ। स्रोतका अनुसार भारतले सन् १९६२ देखि कालापानी क्षेत्रमा सेना राखेर अतिक्रमण गरिरहेकामा आपत्ति जनाइएको छ। कात्तिक २०७६ मा भारतले विवादित भूभाग समेटिएको नयाँ नक्सा प्रकाशित गरेपछि, विप्लव समूहले त्यो कदम अस्वीकार गरेको भनिन्छ। यसै प्रसङ्गमा समूहसँग निकट विद्यार्थी संगठनहरूले माइतीघर क्षेत्रमा प्रदर्शन गरेका थिए र तीमध्ये तीन जना पक्राउ परेका थिए।

दर्ता र पछिल्लो औपचारिकता

स्रोतमा वर्णित अनुसार, लेनिनवादी आन्दोलन चुनाव तथा संसदतर्फ उन्मुख हुँदै गएको पृष्ठभूमिमा पार्टी ११ कात्तिक २०८२ मा औपचारिक रूपमा निर्वाचन आयोगमा दर्ता भएको बताइएको छ। दर्तासँगै संगठनले वैधानिक पहिचान प्राप्त गरेको संकेत मिल्छ, यद्यपि यस प्रसङ्गमा विस्तृत कार्यक्रम र नीतिगत रूपरेखा बारे थप जानकारी स्रोतमा सीमित छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी)”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाल_कम्युनिस्ट_पार्टी_(माओवादी) (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी). In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाल_कम्युनिस्ट_पार्टी_(माओवादी)

“नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी).” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाल_कम्युनिस्ट_पार्टी_(माओवादी). Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी).” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाल_कम्युनिस्ट_पार्टी_(माओवादी).

@misc{nepaliencyclopedia_438,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी)},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%80_(%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%93%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%80)},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी)
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%80_(%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%93%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%80)
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -