कालापानी भारत र नेपालबीचको दीर्घकालीन सीमा विवादको केन्द्रमा पर्ने क्षेत्र हो। भारतको मन्तव्यमा यो भूभाग उत्तराखण्डस्थित पिथौरागढ जिल्लामा पर्छ, भने नेपालले सन् १९९७ यता यसलाई सुदूरपश्चिम प्रदेशको दार्चुला जिल्लाअन्तर्गत दाबी गर्दै आएको छ। क्षेत्रको उचाइ करिब ३,६०० देखि ५,२९० मिटरबीच छ र स्थानीय जलप्रणालीलाई काली नदीका उद्गमहरूमध्ये एक मानिन्छ। लिपुलेक भञ्ज्याङ हुँदै कैलास–मानसरोवर जाने पुरानो बाटो यहीँबाट गुज्रन्छ, जसले यसलाई कूटनीतिक र सांस्कृतिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण बनाएको छ।
भौगोलिक अवस्थिति
कालापानी उपत्यका हिमालयको उच्च भेगमा अवस्थित जलाधार क्षेत्र हो। अल्मोडा जिल्ला राजपत्रका विवरणअनुसार, "कालापानी" नाम नजिकका मूलहरूको समूहलाई दिइएको हो, जसले उत्तर–पूर्वी ढलानबाट बग्दै उपत्यकाभित्र मिलन बिन्दु बनाउँछन्। लिपुलेकतर्फबाट आउने ‘लिपु गाड’ र कुन्तासतर्फको ‘तेरा गाड’ मुख्य धाराहरू हुन्, जसलाई दक्षिण–पूर्वबाट ॐ पर्वत र ‘शिखर ६१७२’बाट झर्ने थप साना धाराले सघाउँछन्।
यी धाराहरू मिसिएपछि बनेको कालापानी खोला केही दूरी तल गएर लिम्पियाधुरा भञ्ज्याङ (गुन्जी नजिक) बाट उदाउँदो कुटी याङ्तीसँग भेटिन्छ। त्यसपछि नदीलाई ‘काली’ नामले चिनिने प्रचलन देखिन्छ। स्थानीय समाजले माथिल्लो मूलहरूलाई पवित्र ठान्ने भएकाले, कालीको आरम्भबारे धारणा विभिन्न छ; यही विषयले सीमारेखा निर्धारणमा विवाद सिर्जना गरेको उल्लेख पाइन्छ।
ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
गोरखा विस्तारपछि नेपालले पश्चिमतिर कर्णाली र गण्डकीका जलाधारसँगै कुमाउँ र गढवालसम्म शासन विस्तार गरेको थियो। यसै क्रममा ब्रिटिस भारतसँग १८१४–१८१६ को युद्ध भयो, जसमा जनरल डेभिड अक्टरलोनीको नेतृत्वमा नेपाल काली नदीपूर्वका भूभागतर्फ धकेलिएको उल्लेख छ। त्यसपछिको सुगौली सन्धिले काली नदीलाई आधार मानेर नेपालको पश्चिमी सिमाना परिभाषित गर्यो।
सन्धिपछि प्रारम्भिक ब्रिटिस प्रशासनले ब्याँस क्षेत्रमा दुवै किनारामा नियन्त्रण राखेको थियो। १८१७ मा नेपालले कालीपूर्वको क्षेत्र फिर्ता मागेपछि, छलफलमार्फत त्यो भाग नेपाललाई सुम्पिएको भनाइ पाइन्छ। पछि नेपालले पश्चिमतर्फ कुटी उपत्यकासम्म दाबी अघि बढाउँदा, सर्वेक्षकहरूले कालापानीका मूलहरूबाट बग्ने धारालाई मुख्य काली मानेको र त्यसैले कुटी उपत्यका ब्रिटिस प्रशासनमै राखिएको अभिलेख देखाइएका थिए।
सीमा अवधारणा र सन्धिसम्बन्धी प्रसङ्ग
उन्नाइसौँ शताब्दीको उत्तरार्धतिर, करिब १८६५ आसपास, सीमालाई नदीबाट जलाधार विभाजकरेखातर्फ सारिएको उल्लेख भेटिन्छ। केही नेपाली विद्वानका अनुसार यो कदम रणनीतिक कारणले, एकतर्फी ढङ्गले, अघि बढाइयो; तर त्यतिबेला नेपाल ब्रिटिस सुरक्षाअधीन state सरहिएको सन्दर्भ पनि प्रस्तुत गरिन्छ। सोही समय पश्चिम तराईका भूभाग नेपाललाई ‘नयाँ मुलुक’का रूपमा फिर्ता गरिएको थियो।
२०औँ शताब्दीमा कूटनीतिक संरचनामा परिवर्तन भए पनि नक्सामा ठूला हेरफेर प्रस्ट देखिँदैन। १९५० को भारत–नेपाल शान्ति तथा मैत्री सन्धि १९५०पछि सीमासम्बन्धी प्रचलन उस्तै थियो र कालापानी भारतीय प्रशासनअन्तर्गत देखिन्थ्यो। १९५१ मा तिब्बतमा राजनीतिक परिवर्तनपछि भारतले उत्तरी सिमानामा सुरक्षा उपस्थिति बढायो; १९५६ मा कालापानीमा राज्य प्रहरी चौकी राखिएको र १९७९ पछि त्यसको जिम्मा सीमा सुरक्षाबलले लिएको विवरण पाइन्छ।
भारत र चीनबीचको १९५४ को व्यापार सहमतिमा लिपुलेक भञ्ज्याङलाई भारत–तिब्बत व्यापार तथा तीर्थयात्राको मार्गका रूपमा सूचीकृत गरियो। ५ अक्टोबर १९६१ को चीन–नेपाल सीमा सम्झौता १९६१ले टिङ्कर उपत्यकातर्फका जलाधार विभाजकहरू जोडिने बिन्दुलाई आरम्भ मान्दै त्रिविन्दु टिङ्कर भञ्ज्याङको पश्चिमपट्टि पर्ने व्याख्या गरेको छ, र त्यहीँ नं. १ सीमा स्तम्भ राखिएको उल्लेख छ।
मार्ग, व्यापार र समुदाय
कालापानी—लिपुलेक भञ्ज्याङ मार्ग प्राचीन बेला देखि कैलास–मानसरोवर तीर्थयात्राको प्रमुख बाटोका रूपमा चिनिन्थ्यो। कुमाउँका भोटिया समुदाय र टिङ्कर उपत्यका (हाल नेपाल) का बासिन्दाले तिब्बतसँग परम्परागत सस्तो–दुर्लभ वस्तुको साटासाट गर्ने चलन राख्थे। १९६२ को भारत–चीन युद्ध १९६२पछि लिपुलेक बन्द हुँदा व्यापारको भार टिङ्कर भञ्ज्याङतर्फ सरेको थियो, जुन १९९१ पछि लिपुलेक पुनः खुल्दा क्रमशः सामान्यतर्फ उन्मुख भएको देखिन्छ।
टिङ्कर उपत्यकाका छाङ्गरु, टिङ्करजस्ता बस्ती नेपालका अन्य भागबाट उच्च हिमाली अवरोधले छुट्टिएका छन्, र त्यहाँ पुग्न प्रायः भारतीय भूभाग हुँदै धार्चुला मार्ग प्रयोग भएको विवरण पाइन्छ। १९ औँ शताब्दीका यात्रालेखले जाडोमा टिङ्कर मार्ग सञ्चालन गर्न कठिन हुने, त्यसैले लिपुलेकबाट ताक्लाकोटतर्फ ओहोरदोहोर गर्ने प्रचलन बलियो रहेको टिप्पणी गरेका छन्।
समसामयिक विवाद र कूटनीतिक संवाद
स्थानीय कथनअनुसार, १९६० को दशकमा लिपुलेकतर्फको आवाजाइ खुले पनि नेपाली नागरिकलाई कालापानीमै रोकिने गरेको भनाइ छ। १९९० को राजनीतिक परिवर्तनपछि १९९१ मा लिपुलेक व्यापार मार्ग पुनः खुल्दा कालापानी विषय घरेलु बहसको केन्द्रमा आयो। १९९६ को महाकाली सन्धिसम्बन्धी बहसमा यो मुद्दा प्रवेश गरेपछि विरोध प्रदर्शन र ‘मार्च’ जस्ता कार्यक्रमसमेत देखिएका थिए।
दुवैतर्फका प्राविधिक टोलीबीच १९९८ देखि छलफल चलिरहेको छ तर निष्कर्षमा पुगिएको छैन। नेपालले कालीको मुहान लिपु गाड/कालापानी धारालाई मानेर सीमारेखा नदीको बहावसँगै तय गर्नुपर्ने धारणा लिन्छ। भारतीय पक्षले १८३० को दशकदेखि यहाँको प्रशासनिक अभिलेख भारततर्फको भएको र काली नामको प्रयोग धाराहरू मिलेपछि मात्र सुरु हुने भनी, सीमालाई जलाधार विभाजकरेखाले पछ्याउने तर्क अघि सार्छ।
नेपालका नक्सामा १९९७ यता कालापानी नदीसम्म करिब ३५ वर्ग कि.मी. क्षेत्र समेटिएको देखिन्थ्यो। २०७७ जेठ ७ मा सार्वजनिक नक्साले लिम्पियाधुरा र लिपुलेक भञ्ज्याङ सहित थप करिब ३३५ वर्ग कि.मी. सम्म दाबी विस्तार गरेको छ। यो नवीकृत दाबी किन प्रस्तुत गरियो भन्नेबारे आधिकारिक स्पष्टता सार्वजनिक रूपमा प्रस्ट भेटिँदैन।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “कालापानी” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q6350651
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ८९/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “कालापानी।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). कालापानी. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80
@misc{ne_403,
title = {कालापानी},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
