घोराही उपमहानगरपालिका

घोराही उपमहानगरपालिका दाङ जिल्लाको प्रशासनिक केन्द्रीय सहर हो, जुन लुम्बिनी प्रदेशमा पर्छ। यसअघि यसको आधिकारिक नाम त्रिभुवननगर रहेकामा, वर्तमान नाम सरकारी निर्णयपछि स्थापित भएको हो। दाङ उपत्यकाभित्र पर्ने घोराही भीतरी तराई क्षेत्रमा अवस्थित छ र काठमाडौँदेखि ४१३ किलोमिटर (२५७ माइल) दक्षिण–पश्चिमतिर पर्दछ। यो सहर लुम्बिनी प्रदेशकै सबैभन्दा ठूलो तथा देशको सातौँ ठूलो सहरका रूपमा परिचित छ। दक्षिणतर्फ शिवालिक पहाड र उत्तरतर्फ महाभारत शृङ्खलाले घेरिएको यसको भू–परिवेशले आसपासका पहाडी जिल्लाहरूमा आवतजावतका लागि प्रवेशद्वारको काम गर्छ।

भूगोल र स्थान

घोराहीको मुख्य भौगोलिक विशेषता दाङ उपत्यकाभित्र पर्ने हो, जसलाई एसियाको सबैभन्दा ठूलो उपत्यका भन्ने दाबी पाइन्छ। सहर लमहीतर्फबाट फिडर सडकमार्गले जोडिएको छ, र रोल्पा जिल्ला, प्युठान जिल्ला, सल्यान जिल्ला र रुकुम जस्ता पहाडी जिल्लाहरूमा पुग्ने मार्गका रूपमा चर्चा पाएको छ। यस क्षेत्रको दृश्यावली र हावापानी पहिचानका कारण पनि घोराही चिनिन्छ। पश्चिमपट्टि बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा उत्तर–पश्चिमतर्फ सुर्खेत, थवाङ, रारा ताल र स्वर्गद्वारी जस्ता गन्तव्यहरूसँग यसको पहुँच नजिक रहेको उल्लेख पाइन्छ।

ऐतिहासिक विकास र नामकरण

नेपालको नगर पञ्चायत ऐन, २०१९ अनुसार वि.सं. २०३५ माघ १५ गते तत्कालीन घोराही र सेवार वनगाउँ गाउँ पञ्चायत पूरै, तथा हरिद्वार र रावतगाउँका धेरै भाग समेटी ‘त्रिभुवननगर नगर पञ्चायत’ घोषणा गरिएको थियो। दाङ जिल्लामा आधिकारिक रूपमा स्थापन भएको यो पहिलो नगरपालिका थियो। देशमा लोकतन्त्र स्थापनापछि वि.सं. २०६५ कात्तिक २० गते सरकारी निर्णयअनुसार त्रिभुवननगरको नाम परिवर्तन गरी घोराही राखियो।

वि.सं. २०७३ फागुन २२ गते सरकारको निर्णय र २०७३ फागुन २७ गते नेपाल राजपत्रमा सूचना प्रकाशित भई घोराही उपमहानगरपालिका बनाइयो। सो क्रममा साविकका रामपुर, लक्ष्मीपुर, धर्ना, सौडियार र सैघा गाविसहरू, साथै नारायणपुर, हापुर र ढिकपुरबाट बनेको त्रिपुर नगरपालिका गाभिएको बताइन्छ। नामकरणतर्फ, तत्कालीन राजा राजा महेन्द्रले आफ्ना पिता राजा त्रिभुवनको स्मरणमा सहरको पुरानो नाम ‘त्रिभुवननगर’ राखेका थिए; पछि गणतन्त्र स्थापनापछि जनश्रुति अनुसार ‘घोडा’ शब्दबाट अपभ्रंश मानिने ‘घोराही’ नामाङ्कन गरियो।

प्रशासन र नेतृत्व

त्रिभुवननगर नगर पञ्चायतका प्रथम प्रधानपञ्च गजराज शर्मा र उपप्रधानपञ्च अशोक चौधरी थिए। दोस्रो स्थानीय तह निर्वाचनमा पनि गजराज शर्मा प्रधानपञ्च र रामशरण थापा उपप्रधानपञ्च निर्वाचित भए। त्यसमिता, यज्ञबहादुर बुढाथोकी र तोरणध्वज श्रेष्ठ क्रमशः प्रधानपञ्च र उपप्रधानपञ्च बने। प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना पश्चात् वि.सं. २०४९ मा यज्ञबहादुर बुढाथोकी नगर प्रमुख र अर्जुनकुमार श्रेष्ठ उपप्रमुख निर्वाचित भए; वि.सं. २०५४ मा अमर डाँगी प्रमुख र दामोदर अधिकारी उपप्रमुख बने। शाही शासनकालमा बलि राना नगर प्रमुख र गणेशप्रसाद श्रेष्ठ उपप्रमुखका रूपमा मनोनित गरिएको उल्लेख छ। संघीयता लागू भएपछि वि.सं. २०७४ को स्थानीय तह निर्वाचनमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीका नरुलाल चौधरी नगर प्रमुख र सिता सिग्देल न्यौपाने उपप्रमुख निर्वाचित भए। वि.सं. २०७९ को निर्वाचनमा पनि नरुलाल चौधरी पुनः नगर प्रमुख र सोही दलकी हुमा कुमारी डिसी उपप्रमुख बने।

जनसङ्ख्या र क्षेत्रफल

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार घोराही उपमहानगरपालिकाको कुल जनसङ्ख्या २,००,५३० र घरधुरी ४९,७६१ छ। यस स्थानीय तहमा १९ वडाहरू समेटिएका छन्। क्षेत्रफलबारे स्रोतहरूमा ५२२ दशमलव २१ र ५२२ दशमलव २२ वर्ग किलोमिटर दुबै उल्लेख भएकाले सानो फरक भेटिन्छ। प्रकाशित तथ्याङ्कअनुसार औसत जनघनत्व करिब ३८३ दशमलव ९९ व्यक्ति प्रति वर्ग किलोमिटर छ।

अर्थतन्त्र, शिक्षा र सेवा

जिल्ला सदरमुकाम भएको कारण घोराही दाङ जिल्लाको प्रमुख व्यावसायिक, शैक्षिक र स्वास्थ्य सेवा केन्द्र हो। घोराही बजारलाई रुकुम, रोल्पा जिल्ला, सल्यान जिल्ला र प्युठान जिल्ला क्षेत्रका लागि मुख्य व्यापारिक केन्द्र मानिन्छ। यहाँ उत्पादन हुने उच्च गुणस्तरको मह र अल्लो कपडा पहिचानका रूपमा चर्चित छ।

शैक्षिक संस्थामध्ये नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय, केन्द्रीय आयुर्वेद कलेज, राप्ती इन्जिनियरिङ कलेज, दीपज्योति नर्सिङ कलेज र महेन्द्र बहुमुखी कलेज संचालनमा छन्।

कार्यसम्पादन मूल्याङ्कन

आर्थिक वर्ष वि.सं. २०७२–७३ मा स्थानीय सरकार र आयोगका वित्तीय विज्ञहरूले गरेको मूल्याङ्कनमा न्यूनतम अवस्था र कार्यसम्पादन मापनका आधारमा घोराही उत्कृष्ट उपमहानगरपालिकामध्ये परेको उल्लेख छ। यस्तै, वि.सं. २०६७–६८ मा सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालयअन्तर्गतको निकायले गरेको वित्तीय मूल्याङ्कनमा यो नगर पहिलो रहेको दाबी स्रोतमा छ।

यातायात र पूर्वाधार

घोराहीमा स्थानीय बस, अटो र निजी सवारी साधन सञ्चालनमा छन्। बसहरूले सहरको केन्द्र वरपरको परिक्रमा मार्गमा आवतजावत गर्छन्, र तुलसीपुर, लमही, धर्ना, नारायणपुर र सौडियारजस्ता उपनगरहरूसँग नियमित जोडिन्छन्। वरपरका नयाँ बस्तीहरू फैलँदै जाँदा यातायात सेवा द्रुत रूपमा विस्तार भएको छ; शहरबाहिर जाने यात्रुका लागि पर्यटक ट्याक्सी पनि विकल्प मानिन्छ।

सडक सञ्जालतर्फ घोराही नेपालका प्रमुख सहरहरूसँग जोडिएको छ। पूर्व–पश्चिम राजमार्ग लमहीबाट घोराहीसम्मको कालोपत्रे सडकमार्फत पहुँचयोग्य छ। राप्ती सर्वजनिक यातायात, शिकारी यातायात, अम्विकेश्वरी यातायात लगायतका निजी बस एजेन्सीहरूले उपत्यका र राप्ती क्षेत्रमा सेवा गर्छन्। सहरमै सरकारी सवारी साधन भने उपलब्ध नभएको उल्लेख पाइन्छ।

हवाई आवागमनका लागि दाङ विमानस्थल सहरबाट २३ किलोमिटर (१४ माइल) टाढा टारिगाउँमा अवस्थित छ, जहाँबाट काठमाडौँतर्फ कहिलेकाहीँ उडान हुने गरेको छ। सबैभन्दा नजिकको प्रमुख विमानस्थल नेपालगञ्ज विमानस्थल हो, जसको दूरी करिब १५२ किलोमिटर (९४ माइल) छ। सन् २०१० मा अन्तर्राष्ट्रियस्तरको नयाँ विमानस्थल निर्माणको प्रस्ताव भए पनि राजनीतिक अनिश्चितताका कारण काम अघि बढ्न सकेको छैन।

संस्कृति, चाडपर्व र पर्यटन

घोराही र आसपासमा नेपाली झ्याउरे र थारू सांस्कृतिक परम्परामा आधारित बडका नाच, कौडा नृत्य, टप्पा, लाखे, देउसी–भैलो तथा धार्मिक प्रसङ्गमा गाइने भजन–कीर्तन जस्ता प्रस्तुतिहरू प्रचलित छन्। हिन्दू समुदायका दशैँ, तिहार, माघे र साउने सङ्क्रान्ति, जनैपूर्णिमा र हरितालिका यहाँका प्रमुख चाड हुन्; बौद्ध समुदायले बुद्ध पूर्णिमा मनाउँछन्, भने मुस्लिम समुदायमा इद् र बकरी इद् पर्व मनाइन्छ।

खानपानमा दालभात सर्वाधिक प्रचलित छ; पछिल्ला पुस्ताबीच मम:, चाउमिन, समोसा र चाट लोकप्रिय छन्। स्थानीय होटलहरूमा थारू परिकार उपलब्ध हुन्छन्। धार्मिक–पर्यटनका दृष्टिले स्वर्गद्वारी जाँदै–आउँदै गर्ने श्रद्धालुहरूका लागि घोराही प्रमुख थमौला बन्छ। नगरभित्र गोरक्ष रत्ननाथ मन्दिर, अम्बिकेश्वरी मन्दिर (भगवती), बाह्रकुने दह, गणेश मन्दिर र सिरडी साइ मन्दिर अवस्थित छन्। नगरको केन्द्र नजिकैको साविक त्रिभुवन पार्क (हाल लखन थापा पार्क) र अम्बिकेश्वरी पार्क स्थानीय मनोरञ्जनका स्थल हुन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “घोराही उपमहानगरपालिका”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/घोराही_उपमहानगरपालिका (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). घोराही उपमहानगरपालिका [Ghorahi Sub-Metropolitan City]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/घोराही_उपमहानगरपालिका

“घोराही उपमहानगरपालिका [Ghorahi Sub-Metropolitan City].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/घोराही_उपमहानगरपालिका. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “घोराही उपमहानगरपालिका [Ghorahi Sub-Metropolitan City].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/घोराही_उपमहानगरपालिका.

@misc{nepaliencyclopedia_109,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {घोराही उपमहानगरपालिका [Ghorahi Sub-Metropolitan City]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%98%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%80_%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - घोराही उपमहानगरपालिका [Ghorahi Sub-Metropolitan City]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%98%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%80_%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -