मुख्य सामग्रीमा जानुहोस्

सबै लेख

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका सबै लेख — विषय, शब्द-सङ्ख्या र समीक्षा-अवस्थासहित।

अरनिको
अरनिको (सन् १२४४/१२४५–१३०६) नेपालको पाटनमा जन्मिएका, वास्तुकला र मूर्तिकलाका प्रखर कलाकार तथा राष्ट्रिय विभूति मानिन्छन्। राजा अभय मल्लको समयमा उनी चीन पुगे र त्यहाँ प्यागोडा शैलीको स्वेत चैत्य निर्माणलगायत कृतिले प्रतिष्ठा कमाए। नेपाली शिल्प परम्परालाई…
भूगोल र स्थान४८७ शब्द
अभाय सुब्बा
अभाय सुब्बा नेपाली गायक–गीतकार र सङ्गीतकर्मी हुन्, रक सङ्गीत समूह अभाय एन्ड द स्टिम इन्जिन्स की अग्रणी गायिका रूपमा परिचित। भारतमा अध्ययन र रेडियो–संगीत करियरबाट पहिचान बनाएपछि उनले नेपाल फर्केर मुख्यधारमा योगदान दिइन्। उनीले उदाउदो महिला कलाकारका लागि वुमन…
जीवनी४८७ शब्द
शारदा शर्मा
शारदा शर्मा (जन्म २०१५ कार्तिक ४/१९ अक्टोबर १९५८) नेपाली भाषाकी साहित्यकार हुन्। कविता, कथा, उपन्यास, समालोचना, निबन्ध र यात्रा संस्मरणमा योगदान दिएको उनका ‘ताप’ र ‘कम्प’ जस्ता कृतिले पहिचान दिलाएको छ। उनी परिवार नियोजन क्षेत्रमा पनि सक्रिय रहिन् र २०६८ मा…
जीवनी४८६ शब्द
अमरगढी किल्ला
अमरगढी किल्ला अमरगढी नगरपालिकामा रहेको ऐतिहासिक किल्ला हो। त्यसैले यस अमरगढी नगरपालिकाको नामाकरण राष्ट्रिय बिभुती अमरसिंह थापाले बनाएको अमरगढीको किल्लाकै नाममा राखिएको छ। डडेलधुरा बजार जुन डडेल्धुरा जिल्लाको सदरमुकाम पनि हो।। अमरगढी महाकाली अञ्चल मा पर्दछ।…
इतिहास४८६ शब्द
भीमबहादुर गुरुङ
भीमबहादुर गुरुङ (१९२९–२०२२) भारतको सिक्किम राज्यका नेपालीभाषी समुदायका राजनीतिक नेता र सिक्किमका तेस्रो मुख्यमन्त्री थिए। १९८४ मा उहाँको कार्यकाल जम्मा १३ दिनको रह्यो, जुन सिक्किमको इतिहासमै सबैभन्दा छोटो हो। शिक्षक, पत्रकार तथा दल–संगठनमा सक्रिय गुरुङ…
जीवनी४८६ शब्द
राजेश्वर देवकोटा
राजेश्वर देवकोटा (वि.सं. १९८६–२०७२) नेपाली कवि, उपन्यासकार, निबन्धकार तथा राजनीतिक व्यक्तित्व हुन्। उनका विचारकेन्द्रीय उपन्यासहरूमा पूर्वीय दर्शनको छाप देखिन्छ, जसका विषयमा व्यापक अध्ययन भएको छ। समालोचनामा प्रशंसा पाएका भए पनि केही समीक्षकका दृष्टिमा…
जीवनी४८५ शब्द
राष्ट्रिय धान दिवस
राष्ट्रिय धान दिवस नेपालमा असार १५ का दिन मनाइने कृषि–संस्कृतिक पर्व हो, जसको उद्देश्य किसानको परिश्रमको सम्मान र धान उत्पादनप्रतिको जागरण बढाउनु हो। यो दिवसको औपचारिक पहल कृषि तथा सहकारी मन्त्रालयले गरेको मानिन्छ, र मुलुकभरका कृषक, संस्था तथा समुदायले…
कला र संस्कृति४८५ शब्द
बूढानीलकण्ठ मन्दिर
बूढानीलकण्ठ नेपालको काठमाडौँ जिल्लामा अवस्थित प्रसिद्ध तीर्थस्थल हो। यो काठमाडौँ उपत्यकाको उत्तर तर्फ शिवपुरी डाडाको काखमा अवस्थित छ। यहि देवस्थलको वरिपरिको स्थानलाई पनि बूढानीलकण्ठ भनिन्छ। यसलाई स्थानिय नेपाल भाषामा भुइज:सि नारायण भनिन्छ ।
धर्म र दर्शन४८५ शब्द
दौरा सुरुवाल
दौरा सुरुवाल नेपाल तथा भारतका सिक्किम, दार्जीलिङजस्ता हिमाली भेगहरूमा प्रचलित पुरूष परिधान हो। वि.सं. २०६८ भन्दा अघिसम्म नेपालले यसलाई राष्ट्रिय पोशाकको रूपमा मान्यता दिएको थियो; त्यस वर्ष बाबुराम भट्टराई नेतृत्वको सरकारले औपचारिक सूचिबाट हटायो। कोट र ढाका…
कला र संस्कृति४८३ शब्द
कृष्ण धरावासी
कृष्णप्रसाद भट्टराई, साहित्यमा ‘कृष्ण धरावासी’ नामले चिनिने, नेपाली कथा र उपन्यासका प्रमुख लेखक हुन्। वि.सं. २०१७ साउन २ मा पाँचथरको अमरपुरमा जन्मिएका उनले ‘राधा’ का लागि वि.सं. २०६२ मा मदन पुरस्कार पाए। कविता, निबन्ध र समालोचनामा पनि सक्रिय रही, बैंक सेवाबाट…
जीवनी४८२ शब्द
डोटी जिल्ला
डोटी जिल्ला सुदूरपश्चिम प्रदेशको एक प्रशासनिक इकाइ हो, जसको सदरमुकाम सिलगढीमा पर्दछ। २,०२५ वर्ग किमि क्षेत्र ओगट्ने यो जिल्ला हिमाली उकासदेखि चुरे पहाडसम्म फैलिएको विविध भू-आकृतिका कारण जलवायु रूपमा विषम छ। यसको ऐतिहासिक पहिचान बाइसे–चौबिसे कालको रैका/डोटी…
भूगोल र स्थान४८१ शब्द
ढाका टोपी
ढाका टोपी ढाका कपडाबाट बनाइने परम्परागत शिरपोश हो, जसले नेपाली पोसाक र पहिचानलाई प्रतिविम्बित गर्छ। पाल्पाली र पूर्वेली ढाका टोपी ख्यातिप्राप्त मानिन्छन्। यो टोपी ब्राह्मण–क्षेत्री मात्र होइन, विभिन्न जाति–जनजातिले सम्मानपूर्वक लगाउने गर्छन्, र सिक्किम, आसाम,…
कला र संस्कृति४८१ शब्द
निर्मल पुर्जा
निर्मल पुर्जा (निम्स दाइ) नेपाली मूलका हिमाल आरोही र बेलायती भूतपूर्व गोर्खा सैनिक हुन्, जसले सन् २०१९ मा जम्मा १८९ दिनमा ८ हजार मिटरभन्दा माथिका विश्वका चौधै शिखर पूरा गरे। यस उपलब्धिले दक्षिण कोरियाली किम चाङ्-हो को दीर्घकालीन रेकर्ड तोडियो; उनी चौध शिखर…
जीवनी४८१ शब्द
गणेश चतुर्थी
गणेश चतुर्थी हिन्दू धर्मको प्रमुख पर्व हो, जुन भारतको महाराष्ट्र लगायत विभिन्न स्थानमा विशेष उत्साहका साथ मनाइन्छ। यस पर्वसँग सम्बन्धित गणेशोत्सव प्रायः दश दिनसम्म चल्ने बताइन्छ, आरम्भ गणेश चतुर्थीबाट र समापन अनन्त चतुर्दशीमा हुने परम्परा स्रोतहरूमा उल्लेख छ।
धर्म र दर्शन४८१ शब्द
नेपाली काङ्ग्रेसको मुक्ति सेना
नेपाली काङ्ग्रेसको मुक्ति सेना नेपाली काङ्ग्रेसको लडाकू दस्ता थियो। मुक्ति सेनाको गठन बैरगनियामा रणनैतिक सम्मेलनबाट वि.सं. २००७ मा भएको थियो।
इतिहास४८१ शब्द
नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी
नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी नेपालका वामपन्थी दल र समूहहरूको एकीकरणबाट बनेको राजनीतिक संगठन हो। १९ कात्तिक २०८२ मा एक महिनाजति समन्वयपछि विलेनीकरण घोषणा गर्दै पाँच कुने तारालाई चिन्ह अपनाइयो। पार्टीको संयोजनमा पुष्पकमल दाहाल र सह-संयोजनमा माधवकुमार नेपाल छन्, र…
राजनीति र कानुन४८० शब्द
प्रदेश सभा (नेपाल)
प्रदेश सभा नेपालका सातै प्रदेशको एकसदनात्मक व्यवस्थापिका हो, जसले प्रदेश-स्तरका कानुन निर्माण र नीति अनुमोदन गर्छ। नेपालको संविधान २०७२ ले यस संस्थाको ढाँचा, निर्वाचन संयन्त्र र पदावधि निर्धारण गरेको छ; कार्यकाल सामान्यतः पाँच वर्षको रहन्छ, तर संविधानअनुसार…
राजनीति र कानुन४८० शब्द
लुम्बिनी
लुम्बिनी नेपालस्थित गौतम बुद्धको जन्मस्थलका रूपमा चिनिएको लुम्बिनी उपवन क्षेत्र हो, जसलाई आजको लुम्बिनी अञ्चलको रूपन्देही जिल्ला भित्र राखिन्छ भन्ने विवरण पाइन्छ। इ.पू. २४९ मा सम्राट अशोकले तीर्थ यात्रासहित अभिलेख कुँदाएको साक्ष्य र सन् १८९६ मा भेटिएको अशोक…
भूगोल र स्थान४७९ शब्द
पर्सा जिल्ला
पर्सा मधेश प्रदेशको एक प्रशासनिक जिल्ला हो, जसमा औद्योगिक सहर वीरगन्ज अवस्थित छ। उत्तरमा मकवानपुर जिल्ला र चितवन जिल्ला, पूर्वमा बारा जिल्ला, पश्चिम र दक्षिणतर्फ भारतको बिहार राज्यसँग यसको सिमाना पर्छ। उचाइ १२२–९२५ मि. भित्र फैलिएको यस जिल्लामा १…
भूगोल र स्थान४७८ शब्द
सिन्धुली जिल्ला
सिन्धुली जिल्ला नेपालका बागमती प्रदेशको एक प्रशासनिक एकाइ हो, जसको कुल क्षेत्रफल २,४९१ वर्ग किलोमिटर छ। सदरमुकाम कमलामाई नगरपालिकाभित्रको सिन्धुलीमाढी हो। वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार यहाँ ३,००,०२६ बासिन्दा छन्। भित्री तराई र पहाडी भू–रूप समेट्ने यस जिल्लाको…
भूगोल र स्थान४७८ शब्द
बझाङ जिल्ला
बझाङ जिल्ला नेपालको सुदूरपश्चिम प्रदेशमा पर्ने हिमाली–पहाडी जिल्ला हो, जहाँ दुई सहरी नगरपालिका र दस गाउँपालिका सहित १२ स्थानीय तह छन्। यसको कूल क्षेत्रफल ३,४२२ वर्ग किलोमिटर र जनसङ्ख्या १,६७,०२६ रहेको छ। भौगोलिक रूपमा चीनको तिब्बतसँग उत्तरी सिमाना जोडिएको यस…
भूगोल र स्थान४७८ शब्द
पारस खड्का
पारस खड्का नेपाली क्रिकेटका अग्रणी खेलाडी तथा दीर्घकालीन राष्ट्रिय सदस्य हुन्। ७ कार्तिक २०४४ (२४ अक्टोबर १९८७) जन्मिएका उनले दायाँहाते ब्याटिङ र दायाँहाते मध्यम गतिका बलिङ गर्दै बहुआयामिक भूमिका निर्वाह गरे। सन् २००४ देखि नेपाली राष्ट्रिय क्रिकेट टोलीमा…
जीवनी४७८ शब्द
इटहरी उपमहानगरपालिका
इटहरी उपमहानगरपालिका कोशी प्रदेशको सुनसरी जिल्लामा पर्ने शहरी स्थानीय इकाइ हो, जसले पूर्वी भूभागमा द्रुत गतिमा विकसित भएको व्यापार र यातायातको केन्द्रका रूपमा स्थान बनाएको छ। वि.सं. २०५३ माघ ११ मा नगरपालिका बनेको यो शहर २०७१ मा मन्त्रालयस्तरीय निर्णय र नेपाल…
भूगोल र स्थान४७७ शब्द
बुद्ध पूर्णिमा
बुद्ध पूर्णिमा बौद्ध परम्पराको प्रमुख पर्व हो, जुन वैशाख शुक्ल पूर्णिमामा मनाइन्छ। यस दिन गौतम बुद्धको जन्म, ज्ञानप्राप्ति र महापरिनिर्वाण एउटै तिथिमा परेका स्मरणमा नेपालसहित विश्वका बौद्धहरू यसलाई बुद्ध जयन्तीका रूपमा मनाउँछन्। संयुक्त राष्ट्रसंघीय प्रणालीमा…
धर्म र दर्शन४७७ शब्द