नेपाली काङ्ग्रेसको मुक्ति सेना

नेपाली काङ्ग्रेसको मुक्ति सेना नेपाली काङ्ग्रेसको लडाकू संरचना थियो, जसले राणा शासनविरुद्धको सशस्त्र अभियानलाई रूप दिन गठन गरिएको थियो। यसको स्थापना वि.सं. २००७ असोज १०–११ (सन् १९५० सेप्टेम्बर २६–२७) मा रौतहट नजिकको बैरगनियामा गरिएको परामर्शसभाबाट सम्भव भयो। त्यसपछि सफल राजनीतिक रूपान्तरणपछि यो बल दिल्ली सम्झौताअनुसार रक्षा दलमा परिणत भएको उल्लेख पाइन्छ।

उत्पत्ति र उद्देश्य

अहिंसामार्फत जनसरोकारको शासन स्थापना कठिन भएको निष्कर्ष निकालेपछि काङ्ग्रेस नेतृत्वले सशस्त्र विकल्प रोजेको थियो। सो निष्कर्षमा पुग्दै वैरगनियामा आयोजित रणनीतिक परामर्शमा मुक्ति सेनाको औपचारिक खाका तय भयो। उक्त बैठकले ‘हिंसात्मक प्रतिरोधमार्फत मात्र राजनीतिक परिवर्तन हासिल हुन्छ’ भन्ने अडान लिएर कार्ययोजना तय गरेको भनाइ स्रोतमा प्रस्तुत छ।

नेतृत्व संरचना

सो परामर्शसभाले पार्टी सभापति मातृका प्रसाद कोइरालालाई सर्वोच्च कमान्डरका रूपमा मान्यता दियो। आन्तरिक सञ्चालन तथा कार्यान्वयनतर्फ मुख्य समन्वयकर्ताको जिम्मेवारी विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला र सुवर्णशम्शेर राणालाई सुम्पिएको विवरण पाइन्छ। यसरी निर्णयात्मक तह र कार्यान्वयन तहबीच सहकार्यको मोडेलमा यो दस्ता अघि बढाइयो।

२००७ सालको अभियान र परिणाम

मुक्ति सेनाको मुख्य लक्ष्य राणा सत्ताको अवसानसहित राजनीतिक तन्त्र परिमार्जन थियो। सो प्रयत्नपछि भएको राजनीतिक व्यवस्थापन चरणमा, दिल्ली सम्झौता कार्यान्वयनसँगै मुक्ति सेना औपचारिक रूपमा रक्षा दलमा समायोजित भयो। यसरी सुरक्षागत संयोजनमार्फत सशस्त्र पंक्तिलाई राज्य संयन्त्रअन्तर्गत ल्याइएको उल्लेख गरिन्छ।

सिंहदरबार विद्रोह र हतियारसम्बन्धी विवाद

सम्झौतापछि मोहन शम्शेर प्रधानमन्त्री रहने व्यवस्थाले केही काङ्ग्रेसी घेरामा असन्तुष्टि जन्मायो। कुँवर इन्द्रजित सिंह लगायतले हतियार नबुझाउने अडान राखी आक्रमण जारी राखे। उनलाई भैरहवामा समातेर सिंहदरबारमा कैद गरिएको थियो; पछि काठमाडौँमा भएएको विद्रोहमा रक्षा दलमा परिणत मुक्ति सेनाको सहयोग पुगेको र इन्द्रजित सिंह छुटेको विवरण स्रोतमा छ।

आचरणसम्बन्धी आलोचना

केही विवरणहरूमा मुक्ति सेनाले ग्रामीण भूभागमा त्रास फैलाएको, शासकवर्गभन्दा बाहिरका व्यक्तिहरूमाथि पनि हिंसात्मक कार्य गरिएको र पूर्वी भेगमा लुटपाटसमेत भएको दाबी पाइन्छ। प्रजातान्त्रिक व्यवस्था आएपछि स्थानीय द्वन्द्व र मनोमालिन्यसम्बन्धी जनउक्तिहरू समेत प्रचलित भएको उल्लेख छ। यस्ता विवरणहरूमा घटना–परक मूल्याङ्कन र आलोचनात्मक दृष्टिकोण उपस्थित छन्।

२०१७–२०३३ को पुनर्सशस्त्रीकरण

वि.सं. २०१७ पुस १ मा राजा महेन्द्रले निर्वाचित सरकार अपदस्थ गरेपछि, २०१७ माघ १२–१३ मा भारतको पटना बसेको काङ्ग्रेस सम्मेलनले सुवर्णशम्शेर राणालाई कार्यकारी सभापति घोषणा गर्‍यो र पुनः सशस्त्र प्रतिरोधको नीति लियो। २००७ सालको सशस्त्र थालनी मितिसँग मेल खान २०१८ कात्तिक २६ बाट संघर्ष सुरु गर्ने भनिएको थियो। यस चरणमा मुक्ति सेनासँग सम्बद्ध गतिविधि फेरि सक्रिय बनाइएका छन् भन्ने विवरण उद्धृत छ।

भरतपुर घटना, २०१८

वि.सं. २०१८ माघ २६ मा चितवनस्थित भरतपुर केही समयका लागि काङ्ग्रेसपक्षीय लडाकूहरूको नियन्त्रणमा पुगेको घटना उल्लेखनीय मानिन्छ। सो कारबाहीमा कमाण्डर नुवाकोटका चौतारिया जगतप्रकाश जङ्ग शाह रहेको भनिएको छ। विमानस्थल र पुल–सडक अवरुद्ध गरिए पनि, करिब चाँडै काठमाडौंबाट पठाइएका बलले बारा क्षेत्रमा अवतरण गरी सिमरा हुँदै कारबाही गरेर प्रशासनिक नियन्त्रण पुनः कायम गर्‍यो। केही आक्रमणकारी मारिनु, केही पक्राउ पर्नु र अंततः जगतप्रकाश जङ्ग शाह मात्र बाँचेको उल्लेख छ। शाह राजपरिवारसँग नातेदार भएकाले दरबारमा सल्लाह चली, माफी माग्न लगाउने तथा अस्वीकारे कठोर सजाय दिने आदेश आएको बताइन्छ। राजा महेन्द्रको स्वीकृति र तत्कालीन गृहमन्त्री विश्वबन्धु थापाको निर्देशनपछि शाहको हत्या गरिएको विवरण स्रोतमा छ।

टिम्बरबोटे घटना, २०३१

वि.सं. २०३१ तिर काङ्ग्रेसपक्षीय समूहलाई क्याप्टेन यज्ञबहादुर थापाले नेतृत्व दिएको भनिन्छ। भारतको फारबिसगञ्ज, बथान बीरपुर र बनारसमा तालीम लिएर पूर्वी पहाडका जिल्लाहरूमा स्थानीय सरकार बनाउँदै अघि बढेको समूहमाथि सशस्त्र कारबाही भयो। २०३१ पुष १ मा सीमावर्ती सोलुखुम्बुको तिङ्गला जंगलमा बसेका लडाकूहरू सरकारी पक्षबाट मारिएको विवरण प्रस्तुत छ; ओखलढुंगासम्मको प्रगतिसमेत त्यही प्रसङ्गमा जोडिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपाली काङ्ग्रेसको मुक्ति सेना”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाली_काङ्ग्रेसको_मुक्ति_सेना (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). नेपाली काङ्ग्रेसको मुक्ति सेना. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाली_काङ्ग्रेसको_मुक्ति_सेना

“नेपाली काङ्ग्रेसको मुक्ति सेना.” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाली_काङ्ग्रेसको_मुक्ति_सेना. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “नेपाली काङ्ग्रेसको मुक्ति सेना.” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाली_काङ्ग्रेसको_मुक्ति_सेना.

@misc{nepaliencyclopedia_623,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {नेपाली काङ्ग्रेसको मुक्ति सेना},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF_%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A4%BE},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - नेपाली काङ्ग्रेसको मुक्ति सेना
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF_%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A4%BE
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -