लिच्छवि राज्य

लिच्छवि राज्य प्राचीन नेपालको राजनैतिक र सांस्कृतिक उन्नतिको चरण मानिन्छ, जसलाई केही इतिहासकारले ‘स्वर्णयुग’ पनि भन्छन्। यसको समयरेखा करिब ४००–७५० ईस्वी (झण्डै ३५० वर्ष) राख्ने मत प्रबल छ। उपलब्ध शिलालेख, सिक्का र चाँगुनारायण मन्दिरका लेखोटहरूले शासनको वास्तविकता देखाउँदा, प्रथम ऐतिहासिक राजा मानदेव ठहरिन्छन्। आरम्भ र संस्थापकमाथि मतभेद छन्—कसैले सुपुष्पलाई, कसैले जयदेव प्रथमलाई अग्रज शासक मानेका छन्।

उत्पत्ति र प्रारम्भिक बहस

कौटिल्यको अर्थशास्त्र र चिनियाँ यात्री हुयान साङ (हु एन साङ) का टिपोटहरूअनुसार लिच्छवि सूर्यवंशी क्षेत्रीय समूह थिए, जसले वैशाली क्षेत्रबाट विस्थापन भई उपत्यकातर्फ पसे। त्यतिबेला किराँतहरूको शासन थियो; आगन्तुक शरणार्थीमध्ये शाक्य, मल्ल, वृज्जि र लिच्छविहरू सम्मिलित समूहले अन्ततः सत्ता हातपारेको भनाइ पाइन्छ। ललितपुरको च्यासटोल वरिपरि आठ सय किराती मारिएको जनश्रुति यसको प्रमाणका रूपमा उद्धृत भएको छ।

वंशपरम्पराबारे अभिलेखहरूले विभाजित तस्बिर दिन्छन्। जयदेव द्वितीयको वि.सं. ७९० को पशुपति–अभिलेखमा लिच्छवि वंशलाई अयोध्याका दशरथका उत्तराधिकारीहरूसँग जोडिन्छ र सुपुष्पलाई प्रारम्भिक पुर्खाका रूपमा उल्लेख गरिन्छ। अर्कोतर्फ, इश्वी शताब्दीको सुरुमा जयदेव प्रथमबाट राज्यको जग बसालिएको धारणा पनि विद्यमान छ। यी दुवै दृष्टान्तले लिच्छविको सुरुवातको मिति र संस्थापक पहिचानबारे स्रोतहरूमा मतभेद रहेको संकेत गर्छन्।

शासकक्रम र राजनीतिक रूपान्तरण

मानदेवभन्दा अघिका शासकमध्ये जयदेव प्रथमपछि हरिदत्त, वृषदेव, शङ्करदेव र धर्मदेवको नामावली देखिन्छ। मानदेवपछि सत्ता व्यवस्थामा संयुक्त शासनको चलन बढ्दै गयो—वसन्तदेव र रविगुप्त, रामदेव र क्रमलील, गङ्गादेव र भौमगुप्त आदिका दोहोरो संयोजन उदाहरणीय छन्। यो पद्धति अंशुवर्मा र शिवदेवको समयसम्म पुग्दा धेरै प्रभावशाली बन्यो।

अंशुवर्माका वैवाहिक सम्बन्ध भारतीय सम्राट हर्षवर्धनसँग जोडिएका बताइएका छन्। केही अभिलेखीय कथनले गण्डकीदेखि कोशीसम्मको पहाडी भूभागमा लिच्छविको प्रभाव रहेको, र समथर भूभागतिर मिथिलातर्फ प्रसेनजीत तथा अजातशत्रुका सन्तानहरूको प्रभाव देखिन्थ्यो भन्ने जनाउँछन्।

राज्य–व्यवस्था र प्रशासन

राजाहरूलाई नृप, महाराजाधिराज, भट्टारक महाराजाधिराज, वास्पपादानुधातजस्ता उपाधि प्रयोग गर्ने चलन थियो। दरबार–प्रशासन चार अड्डामा बाँडिएको देखिन्छ—पूर्वाधिकरण (पूर्व भाग), पश्चिमाधिकरण (पश्चिम भाग), भट्टाधिकरण (धर्म/जातीय मामिला) र विष्टि (श्रम तथा झारा)। केन्द्रमा बस्नेहरू ‘पौर’ र प्रदेशतर्फका बस्तीहरू ‘जनपद’ भनिन्थे। शौल्लिकले भन्सार/शुल्क उठाउने, गौल्मिकले चौकी तथा सुरक्षा हेर्ने काम गर्थे। गाउँ क्षेत्रमा पाँचचालीमार्फत स्थानीय मुद्दामामिला चल्थ्यो; ग्राम, तल र द्रङ नामका इकाइहरू प्रचलनमा थिए। गाउँमा ‘प्रतिहार (द्वारे)’ राजाका प्रतिनिधि मानिन्थे, जसले तिरो उठाउने र साना झगडाहरू मिल्थे।

व्यवस्थापिका, कार्यपालिका र न्याय

‘अन्तरासन’ नामक राज्य–सभा व्यवस्थापिकाजस्तै काम गर्थ्यो—राजालाई सल्लाह दिने, नीतिनिर्माण र कानुनी मस्यौदा गर्ने। कार्यपालिकामा राजा शीर्षमा रहन्थे; तिनलाई महाअमात्य (प्रधानमन्त्री), अमात्य (मन्त्री), दण्डनायक (प्रहरी प्रमुख), बलाध्यक्ष/महाबलाध्यक्ष (सेना नेतृत्व) र महाप्रतिकार (राजकीय सचिव) ले सहयोग गर्थे। टाढाका बस्तीमा राजप्रतिनिधि ‘विषयपति’ पनि नियुक्त हुन्थे।

न्यायतर्फ कुथेर, माप्चोक, लिङ्गवल, शुल्ली/शोल्लजस्ता अधिकरण चलनमा थिए। दण्डका मानकहरू विविध थिए—वाकदण्ड र धिकदण्डजस्ता सामाजिक दण्डदेखि धनदण्ड, अङ्ग–छेदन र सर्वस्वहरणसम्म। गाउँको मुद्दा पाँचचालीले हेर्थ्यो; नसुल्झेको विषय माथिल्लो तहमा, अन्ततः महासर्वदण्डनायक (प्रधानन्यायाधीश)सम्म पुग्थ्यो। प्रमुख पदनामहरूमा महासर्वदण्डनायक, सर्वदण्डनायक, दण्डनायक, प्रधान (ग्राम प्रशासन), सामन्त (प्रशासक), प्रसादाधिकृत (कार्यालय प्रमुख), भट्ट/भट्टनायक (सैनिक), गोल्मिक (सेनानायक) र प्रतिहार (दरबार/गेट) पर्दथे।

समाज, भाषा र शिक्षा

समाज संरचना चार वर्ण र अठार जातको सूचीमा आधारित थियो। ब्राह्मणपछि क्षेत्रीयहरू प्रभावशाली ठानिन्थे; वैश्यहरूले खेती र व्यापार सम्हाल्थे, जसमा सार्थवाह (व्यापारिक अगुवा) र वणिक (साधारण व्यापारी) शब्द प्रचलित थिए। शूद्रहरूलाई ‘चाँडकाल’ को नामले चिनिन्थ्यो भन्ने उल्लेख भेटिन्छ।

लुम्बिनी क्षेत्रको निग्लहवास्थित अशोक–स्तम्भको सन्दर्भमार्फत लिच्छविकालमा संस्कृत र पालि भाषाको व्यवहार, र लेखनका लागि ब्राह्मी लिपि प्रयोग भएको भनाइ प्रस्तुत गरिएको छ। हुयान साङको यात्रावृत्तान्तमा ‘राजा शिक्षित तर जनता अशिक्षित’ भन्ने टिप्पणी पाइएकाले, शैक्षिक पहुँच सीमित रहेको बुझिन्छ। शैक्षिक भूमिलाई ‘अग्रहार’ घोषणा गरी करमुक्त गर्ने चलन देखिन्थ्यो।

अर्थतन्त्र, कर र मुद्रा

कर व्यवस्थामा ‘त्रिकर’ प्रख्यात थियो—भागकर (भूमि/कृषि), भोगकर (पशुपालन) र उद्योग–वाणिज्यमा लाग्ने कर। अन्य राजस्वमा सिकर (सामान/फर्निचर), चैलकर (कपडा), तैलकर (तेल), आपणकर (पसल) र मल्लयुद्धकर (साँढे–जुधाइ/मनोरञ्जन) परेका थिए।

सिक्कातर्फ ताम्र ‘पण’ सबैभन्दा सानो एकाइ थियो; सोहीको १६ एकाइ बराबर ‘पुराण’ (चाँदी) चल्थ्यो। ‘कोर्षापण’ शब्द पुराणकै पर्यायका रूपमा उल्लेखित छ। अंशुवर्माका अभिलेखमा वृतिका, मानक, गुणक, अंशुवर्मा, वैश्रवण, पशुपति, जिष्णुगुप्त र ‘वृष’ नामक मुद्राहरूको लेखाजोखा भेटिन्छ।

अन्त्यकाल र उत्तराधिकारी

उत्तरार्धतिर लिच्छवि शासकहरूको क्षमतामा गिरावट आयो र द्वैध शासनले व्यवस्थामा जटिलता थप्यो। ध्रुवदेव–जिष्णुगुप्त, भीमार्जुन–जिष्णुगुप्त र विष्णुगुप्तजस्ता संयोजन बढेका भेटिन्छन्। शक्तिशाली भारदारहरूले नरेन्द्रदेवलाई करिब २० वर्ष चीनतिर विस्थापित गरेको उल्लेख छ; पछि चिनियाँ सहयोगले उनले पुनः सिंहासन पाए। त्यसयता जयदेवको पालासम्म सत्ताकांक्षी द्वन्द्व बलियो रह्यो। सामन्ती अत्याचार बढ्दा जनआन्दोलन व्यापक बन्दै गयो र अन्ततः लिच्छवि वंश कमजोर भई ठकुरी शासन स्थापना भएको मानिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “लिच्छवि राज्य”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/लिच्छवि_राज्य (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). लिच्छवि राज्य [Licchavi period (Nepal)]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/लिच्छवि_राज्य

“लिच्छवि राज्य [Licchavi period (Nepal)].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/लिच्छवि_राज्य. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “लिच्छवि राज्य [Licchavi period (Nepal)].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/लिच्छवि_राज्य.

@misc{nepaliencyclopedia_164,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {लिच्छवि राज्य [Licchavi period (Nepal)]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%9B%E0%A4%B5%E0%A4%BF_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - लिच्छवि राज्य [Licchavi period (Nepal)]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%9B%E0%A4%B5%E0%A4%BF_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -