राजेश्वर देवकोटा

राजेश्वर देवकोटा (वि.सं. १९८६–२०७२) नेपाली साहित्यका कवि, उपन्यासकार र निबन्धकारका साथै राजनीतिमा सक्रिय सार्वजनिक व्यक्तित्व थिए। उनको रचनामध्ये विशेषगरी उपन्यास विधाले समालोचकको बढी चासो पाएको देखिन्छ। केही समीक्षात्मक मतअनुसार विचारप्रधानता, रूपक र प्रतीक प्रयोग, तथा पूर्वीय दर्शनको प्रभाव उनका उपन्यासका मूल गुण हुन्। प्रशंसा हुँदा हुँदै पनि राजनीतिक पूर्वाग्रहका प्रसङ्गले उनको उपन्यास-प्रतिष्ठा इच्छित स्तरमा नउठेको तर्क पाइन्छ।

जीवन र पृष्ठभूमि

देवकोटाको जन्म वि.सं. १९८६ असोज २३ गते गोरखाको पण्डित गाउँ, लिगलिगमा पिता हरिभक्त र माता बसुन्धरा देवकोटाका ज्येष्ठ सन्तानका रूपमा भयो। उनले औपचारिक पढाइ स्नातक तहसम्म पूरा गरेका थिए। प्रारम्भिक जीवन ग्रामीण सांस्कृतिक परिवेशमा बितेको उल्लेख पाइन्छ, जसले पछि उनको विचार र लेखनीमा सामाजिक दृष्टि सुदृढ बनायो। परिवारिक पृष्ठभूमि र पढाइको आधारले उनलाई साहित्य र सार्वजनिक जीवनतर्फ उन्मुख गराएको देखिन्छ।

साहित्यिक सुरुवात र कृति-विस्तार

देवकोटाको साहित्यिक सुरुआत वि.सं. २००४ मा दार्जीलिङबाट प्रकाशित ‘भारती’ पत्रिकामा कविता छापिएपछि औपचारिक रूपमा स्थापित भयो। उनले कविता, निबन्ध, राजनीतिक लेख र करिब आधा दर्जन विचारकेन्द्रीय उपन्यास लेखे। उनका रचनामध्ये केही बालबालिका र विद्यार्थीका लागि उपयुक्त कृति, व्याकरण सम्बन्धी सामग्री तथा विश्वविद्यालयस्तरका पाठ्यक्रममा समेत समावेश भएका उल्लेख मिल्छ। विभिन्न पत्र–पत्रिकामा उनी उपस्थित रहँदै कथा, कविता, निबन्ध र लेख प्रकाशित गरिरहने सक्रिय स्रष्टाका रूपमा चिनिए।

औपन्यासिक प्रवृत्ति र दार्शनिक प्रभाव

देवकोटाका उपन्यासहरूमा समाज र व्यक्ति–द्वन्द्वलाई रूपक, प्रतीक र विचारसम्बद्ध शिल्पद्वारा प्रस्तुति गर्ने प्रवृत्ति प्रस्ट देखिन्छ। पूर्वीय वैचारिक धारा, विशेषतः सांख्य दर्शनसँग सापेक्ष रहने तत्वहरू कृतिमा पहिचान गरिए तापनि त्यस कोणबाट व्यवस्थित विश्लेषण अपुरो रहेको टिप्पणी गरिएको छ। उनले दार्शनिक विमर्शलाई कथा–संरचनामा भिजाएर जीवन, प्रकृति र कामनासँग सम्बन्धित जटिल प्रश्नहरू उठाउने कोसिस गरेका देखिन्छ। समालोचकहरूको लेखनले यही प्रवृत्तिलाई उनका उपन्यासको केन्द्रका रूपमा औँल्याएको छ।

‘आवर्तन’ उपन्याससम्बन्धी एक समीक्षात्मक टिप्पणीले प्रकृतिलाई गूढ र गहिरो सत्ता रूपमा व्याख्या गर्दै, नायिकाको प्रतीकात्मक रचना तथा पाँच पात्रका माध्यमबाट मानवीय चाहना, भोग र क्षणिक आकर्षणबारे विमर्श गरेको ठान्छ। उक्त लेखमा प्राकृतिक आस्था र अप्राकृतिक उपचारबीचको द्वन्द्वलाई कथाको केन्द्रीय प्रतिमान मानिएको छ। यसै प्रसङ्गमा सांख्यवादी दृष्टिका अंकुरहरू देखिए पनि सो विश्लेषण पूर्ण वा सर्वाङ्गी नठानिएको निष्कर्ष राखिएको छ।

राजनीतिक संलग्नता

वि.सं. २००४ को जयतु संस्कृतम् आन्दोलनमा सक्रिय भूमिकापश्चात् उनी देश निकाला भई प्रत्यक्ष राजनीतिमा आएको उल्लेख पाइन्छ। वि.सं. २००७ सम्म राणा शासनविरुद्ध गोरखा क्षेत्रबाट नेतृत्त्व सम्हालेर प्रतिरोध अभियानमा लागेको विवरण उपलब्ध छ। त्यसयता उनले मन्त्री, सांसद् र राष्ट्रिय पञ्चायतका अध्यक्षजस्ता सार्वजनिक दायित्व सम्हाले। राष्ट्रिय पञ्चायतको अध्यक्षमा उनी सं २०२१ आषाढ २६ मा नियुक्त भएका थिए।

प्रमुख कृतिहरू

देवकोटाका उपन्यास रचनामा विचार, प्रतीक र सामाजिक वृत्तान्तको अन्तर्क्रिया प्रमुख रहने गरेको देखिन्छ। स्रोत सूचनामा उल्लेखित उनका कृतिहरू निम्नानुसार छन्:

• ‘उत्सर्ग प्रेम’ (उपन्यास)
• ‘पूर्वकथा’ (उपन्यास)
• ‘आवर्तन’ (उपन्यास)
• ‘द्वन्द्वको अवसान’ (उपन्यास)
• ‘डबली’ (उपन्यास)

यिनका अतिरिक्त उनका निबन्ध, कविता र राजनीतिक लेखहरू विभिन्न माध्यममा प्रकाशित भएका छन्।

सम्मान र मान्यता

देवकोटाले ‘उत्सर्ग प्रेम’ का लागि मदन पुरस्कार २०४४ प्राप्त गरे। ‘पूर्वकथा’ उपन्यासका लागि उनले साझा पुरस्कार २०४३ बाट सम्मानित भए। नेपाली साहित्यमा निबन्ध, प्रबन्ध, कविता र उपन्यासमार्फत योगदानको कदरस्वरूप २०६७ सालको वेदनिधि पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो। उनले भानु पुरस्कार पनि प्राप्त गरेका थिए।

अन्तिम वर्ष र निधन

उनमा फोक्सोसम्बन्धी रोगको पीडा रहेको उल्लेख छ। वि.सं. २०७२ साउन २५ गते बिहान साढे सात बजे बाँसबारीस्थित न्युरो अस्पतालमा ८६ वर्षको उमेरमा उनको निधन भयो। जीवनका उत्तरार्धसम्म साहित्यिक–राजनीतिक संलग्नताबाट प्राप्त पहिचानले उनको कृतित्वलाई दीर्घकालीन सन्दर्भ प्रदान गरेको देखिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “राजेश्वर देवकोटा”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/राजेश्वर_देवकोटा (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). राजेश्वर देवकोटा. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/राजेश्वर_देवकोटा

“राजेश्वर देवकोटा.” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/राजेश्वर_देवकोटा. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “राजेश्वर देवकोटा.” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/राजेश्वर_देवकोटा.

@misc{nepaliencyclopedia_456,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {राजेश्वर देवकोटा},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A4%BE},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - राजेश्वर देवकोटा
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A4%BE
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -