प्रदेश सभा (नेपाल) नेपालका प्रत्येक प्रदेश मा स्थापना गरिएको एकसदनीय विधानमण्डल हो। यसले प्रदेशको कानून निर्माण, संशोधन र अनुमोदन गरी कार्यपालिका गठनको आधार तयार गर्छ। व्यवस्था नेपालको संविधान २०७२ बाट निर्दिष्ट छ, जहाँ पदावधि पाँच वर्ष तोकिएको छ र असामान्य परिस्थितिमा समयअगावै विघटनको सम्भावना राखिएको छ। वर्तमान संघीय संरचनाअनुसार कुल ७ प्रदेशका सभाहरूले आफ्ना-आफ्ना अधिकारक्षेत्रभित्र काम गर्छन्।
कानुनी आधार र संस्थागत संरचना
प्रदेश सभा प्रदेश-स्तरको व्यवस्थापिका भएकाले यसको अधिकार र सीमारेखा संघीय संविधानमै परिभाषित छन्। प्रत्येक प्रदेशमा एउटामात्र सभा रहने प्रावधान छ, जसले नीति तथा कानुन पारित गर्ने जिम्मेवारी लिन्छ। कार्यकाल पाँच वर्ष मानिन्छ, तर संविधानले उल्लेख गरेको अवस्थामा सभा विघटन हुन सक्छ।
प्रत्येक प्रदेशको सभास्थान स्रोतानुसार यस्तो छ: विराटनगर (प्रदेश नं. १/कोशी प्रदेश), जनकपुर (मधेश प्रदेश), हेटौँडा (बागमती प्रदेश), पोखरा (गण्डकी प्रदेश), देउखुरी (लुम्बिनी प्रदेश), वीरेन्द्रनगर (कर्णाली प्रदेश), र गोदावरी (सुदूरपश्चिम प्रदेश)।
निर्वाचन प्रणाली
प्रदेश सभाका सदस्य दुई संयन्त्रबाट चुनिन्छन्। उम्मेदवारहरूलाई राजनीतिक दलले चयन गर्न सक्छन्, वा व्यक्तिहरू स्वतन्त्र रूपमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छन्। एक-सदस्यीय निर्वाचन क्षेत्रमा बहुमत प्राप्त गर्ने उम्मेदवार निर्वाचित हुने प्रत्यक्ष पद्धतिबाट सिटको ६० प्रतिशत भरिन्छ।
बाँकी ४० प्रतिशत सिट समानुपातिक सूचीबाट पुरा गरिन्छ। यसका लागि मतदाताले अलग मतादेश दिन्छन्, र दलहरूले प्राप्त मतानुपातिक भागअनुसार सूचीबाट सदस्य पठाउँछन्। संविधानले प्रत्यक्ष ६० प्रतिशत र दलीय सूची ४० प्रतिशतको संयोजनलाई नै आधार मानेको छ।
समावेशी प्रतिनिधित्व
प्रत्येक दलबाट निर्वाचित कुल सदस्यको कम्तीमा एक तिहाइ महिलाले हुनुपर्ने व्यवस्थालाई व्यवस्था गरिएको छ। प्रत्यक्षतर्फबाट सो अनुपात नपुगेमा आवश्यक समायोजन समानुपातिक सूचीमार्फत गर्नुपर्छ। यसरी सभाभित्र महिलाको सहभागिता न्यूनतम सीमा भन्दा तल नझरोस् भन्ने उद्देश्य राखिएको छ।
प्रदेशवार सिट संरचना
स्रोतअनुसार प्रदेशसभाहरूमा जम्मा ५५० सिट छन्, जसमा ३३० प्रत्यक्ष र २२० समानुपातिक भाग पर्दछन्। प्रदेशगत कुल सिट यस्तो छ: प्रदेश नं. १ मा ९३, मधेश प्रदेशमा १०७, बागमती प्रदेशमा ११०, गण्डकी प्रदेशमा ६०, लुम्बिनी प्रदेशमा ८७, कर्णाली प्रदेशमा ४० र सुदूरपश्चिम प्रदेशमा ५३।
प्रत्यक्ष निर्वाचनका सिटहरूमध्ये प्रदेश नं. १ मा ५६, मधेशमा ६४, बागमतीमा ६६, गण्डकीमा ३६, लुम्बिनीमा ५२, कर्णालीमा २४ र सुदूरपश्चिममा ३२ सिट तोकिएका छन्। बाँकी सिटहरू समानुपातिक सूचीबाट भरिन्छन्।
सरकार गठन र दलगत संयोजन
निर्वाचनपछि कुल सिटमा समग्र बहुमत पाउने दल सरकार गठनतर्फ उन्मुख हुन्छ। कुनै दलले पूर्ण बहुमत नपुगेको अवस्थामा दलहरूबीच सहकार्य र गठबन्धन गठन गर्ने प्रक्रिया चल्न सक्छ।
वि.सं. २०८० वैशाख १४ यताको स्रोतअनुसार, सातै प्रदेशसमेत गरी दलगत सिट वितरणको जम्मा विवरण यस्ता छन्: नेका १७५, नेकपा (एमाले) १६२, नेकपा (माके) ८५, राप्रपा २८, नेकपा (एस) २५, जसपा २३, जनमत १६, नाउपा १२, लोसपा १२, नेमकिपा ३, हानेपा २, राजमो १, नेससपा १, र स्वतन्त्र ५।
निर्वाचन इतिहास र चरणहरू
प्रदेश सभाको पहिलो निर्वाचन वि.सं. २०७४ मङ्सिर १० र २१ गते गरी दुई चरणमा सम्पन्न भएको थियो। त्यही निर्वाचनबाट समग्र ५५० सिट पूरापूरी गठन गर्ने संरचना लागू भयो, जसमा ३३० सिट प्रत्यक्षतर्फ र २२० सिट समानुपातिकतर्फ परेका थिए।
निर्वाचन क्षेत्र बाँडफाँड
निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण आयोगको प्रतिवेदनअनुसार प्रत्यक्ष निर्वाचनका सिटहरू जिल्लागत रूपमा बाँडिएका छन्। प्रदेश नं. १/कोशी प्रदेशका १४ जिल्लामा ५६ सिट समेटिएका छन्। मधेश प्रदेशका ८ै जिल्लामा ६४ सिट, बागमती प्रदेशमा ६६, गण्डकी प्रदेशमा ३६, लुम्बिनी प्रदेशमा ५२, कर्णाली प्रदेशमा २४ र सुदूरपश्चिम प्रदेशमा ३२ प्रत्यक्ष सिट तोकिएको छ। यी सिटहरू एक-सदस्यीय क्षेत्रका रूपमा व्यवस्था गरिएका हुन्।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “प्रदेश सभा (नेपाल)” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q45113733
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९७/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
शैली छान्नुहोस्, त्यसपछि प्रतिलिपि गर्नुहोस् वा सन्दर्भ-व्यवस्थापक (Zotero, Mendeley, EndNote) का लागि फाइल डाउनलोड गर्नुहोस्। आजको मिति स्वतः राखिएको छ।
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “प्रदेश सभा (नेपाल)”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/प्रदेश_सभा_(नेपाल) (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). प्रदेश सभा (नेपाल) [Provincial Assembly (Nepal)]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/प्रदेश_सभा_(नेपाल)
“प्रदेश सभा (नेपाल) [Provincial Assembly (Nepal)].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/प्रदेश_सभा_(नेपाल). Accessed 12 November 2026.
Nepali Encyclopedia Editors. “प्रदेश सभा (नेपाल) [Provincial Assembly (Nepal)].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/प्रदेश_सभा_(नेपाल).
@misc{nepaliencyclopedia_517,
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
title = {प्रदेश सभा (नेपाल) [Provincial Assembly (Nepal)]},
howpublished = {Nepali Encyclopedia},
year = {2026},
url = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6_%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE_(%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2)},
urldate = {2026-11-12},
note = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}TY - ELEC AU - Nepali Encyclopedia Editors TI - प्रदेश सभा (नेपाल) [Provincial Assembly (Nepal)] T2 - Nepali Encyclopedia PY - 2026 DA - 2026/11/12 UR - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6_%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE_(%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2) Y2 - 2026/11/12 LA - ne ER -
स्थायी लिङ्क: https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/प्रदेश_सभा_(नेपाल) · अद्यावधिक १२ नोभेम्बर २०२६ · समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा
