राष्ट्रिय धान दिवस

राष्ट्रिय धान दिवस नेपालमा असार १५ का दिन मनाइने वार्षिक कृषि–संस्कृतिक दिवस हो। यसले धानखेतीको महत्त्व र किसानको श्रमप्रति कृतज्ञता प्रकट गर्छ। औपचारिक नेतृत्व कृषि तथा सहकारी मन्त्रालयले लिए पनि स्थानीय तहदेखि राष्ट्रियस्तरसम्म विभिन्न संघ–संस्थाले रोपाइँ तथा सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना गर्छन्। खाद्य सुरक्षासँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित बाली भएकाले यसको प्रतीकात्मक र व्यावहारिक दुवै प्रभाव औंल्याइन्छ।

उत्पत्ति र उद्देश्य

यो दिवस मनाउने सरकारी व्यवस्था वि.सं. २०६१बाट थालिएको बताइन्छ। किसानको मनोबल उकास्ने र परिश्रमको कदर गर्ने लक्ष्य रहेको छ। वि.सं. २०६६ का लागि भूमिको संरक्षण र धानको उत्पादनवृद्धिमा जोड दिने नारा सार्वजनिक गरिएको उल्लेख पाइन्छ।

मिति, गतिविधि र परम्परा

असार १५ लाई रोपाइँको उपयुक्त समय मानिँदा यस दिनलाई "रोपाइँ महोत्सव"को रूपमा समेत चिनिन्छ। धेरै स्थानमा खेतमै रोपाइँ गरी “मानो रोपेर मुरी फलाउने” आशयसहित दिवस मनाइन्छ। कार्यक्रमहरूमा रोपाइँ प्रदर्शन, हिलो खेल्दै रमाइलो, असारे धुन र दोहोरीको भाका, तथा दही–चिउरा खाने चलन प्रमुख रहेका छन्। आफ्नै खेत नभएकाले पनि अरूको खेतमा सहभागी भई हिलो छोप्ने, काम साटासाट गर्ने र सामुदायिक मेलो जमाउने परम्परा बाँकी छ।

कृषि–आर्थिक पृष्ठभूमि

नेपालको कृषि क्षेत्रले राष्ट्रिय उत्पादनमा उल्लेख्य योगदान दिने भएकाले असारको रोपाइँ चक्र महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। सरकारी तथ्याङ्कअनुसार करिब १४ लाख हेक्टर जमिनमा धानखेती हुँदै आएको छ। प्रविधि र सेवा विस्तार सीमित भएकाले खेतीयोग्य जमिन रहे पनि उत्पादन वृद्धिमा अपेक्षित प्रगति नदेखिएको उल्लेख गरिएको छ।

वातावरण, वर्षा र सिँचाइ

सामान्यतया मनसुन जेठ अन्त्यतिर सक्रिय भई असार १५ सम्म रोपाइँको घनत्व बढ्ने गरेको बताइन्छ। देशमा धानखेती हुने कुल क्षेत्रमध्ये करिब २१ प्रतिशतमा मात्र सिँचाइ सुविधा उपलब्ध छ, जसका कारण ठूलो भाग वर्षामा भर पर्छ। एक विवरणअनुसार करिब ६० प्रतिशत क्षेत्र अझै आकाशे पानीमा निर्भर रहेको देखिन्छ। नेपालको वार्षिक वर्षाको झन्डै ८५ प्रतिशत मनसुन महिनामा र करिब १० प्रतिशत हिउँदमा हुने तथ्य प्रस्तुत गरिएको छ।

भौगोलिक दायरा र जात

धानखेती समुद्री सतहदेखि करिब ७० मिटर उचाइमा पर्ने झापाको केचनादेखि २,७८० मिटरको जुम्लास्थित छुमचौरसम्म फैलिएको बताइन्छ; जुम्लाको खेती विश्वमै उच्च उचाइको उदाहरण मानिन्छ। परम्परागत जातमा मार्सी, तौली, थापचिनिया, वासमती आदि प्रयोग हुन्थे भने पछिल्ला वर्षमा ताइचुङ, विन्देश्वरी, खुमल, मन्सुली, राधा–४ जस्ता विकासे जात व्यापक बनेका छन्। एक विवरणले कुल क्षेत्रको करिब ७९ प्रतिशतमा विकासे जात रोपिने बताएको छ।

रोपाइँ विधि र पानी व्यवस्थापन

रोपाइँका लागि हलगोराले जोतेर हिलो बनाइएका जमिनमा पहिले बिरुवा नडुब्ने गरी करिब २–३ से.मी. पानी राखिन्छ। बिरुवा बढ्दै जाँदा माटो भिजाइ कायम रहने गरी झन्डै ५–१० से.मी. पानी उपयुक्त मानिन्छ। रोपाइँ अग्रसरता लिने “लाठे/बाउसे”, मेलो मिलाउने र बिरुवा काट्ने जस्ता कामहरू गाउँले सहकार्यमार्फत बाँडफाँड गर्ने चलन छ।

सांस्कृतिक र धार्मिक पक्ष

रोपाइँको आरम्भमा बीउ देवतामा चढाउने र अन्नपूर्णको आराधनाजस्ता धार्मिक विधान पालन हुने उल्लेख छ। कतिपय स्थानमा ठूलो पर्म, बेठी, पञ्चेबाजा र भोजसहित सामूहिक रोपाइँ गरिन्छ। असार १५ लाई वर्षकै लामो दिन मान्ने धारणा पनि चलनमा छ, र यसै दिनदेखि दिन छोटिंदै जाने जनश्रुति पाइन्छ।

समस्या र चुनौती

• युवा श्रमशक्ति बाहिरिने प्रवृत्ति र गाउँमा कामदार अभाव
• खेतीयोग्य जमिन घडेरीमा रुपान्तरण तथा जग्गाको बढी खण्डीकरण
• आकासे पानीमा निर्भरता र भरपर्दो सिँचाइ संरचनाको कमी
• जग्गा स्वामित्व असन्तुलन; सिमित व्यक्तिका हातमा धेरै जमिन
• उन्नत बीउ–बिजन, मलखाद र अनुदानको अभाव

किम्वदन्ती र लोकपरम्परा

कपिलवस्तुस्थित तिलौराकोट राज्यका राजा शुद्धोधनले सुनको हलोले जोतेर धान रोप्ने परम्परा सुरु गरेको किम्वदन्ती प्रचलित छ। यस प्रकारका आख्यानहरूले रोपाइँलाई कृषिसँगै सांस्कृतिक स्मृतिसँग जोडेर संरक्षण गर्दै आएका छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “राष्ट्रिय धान दिवस”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/राष्ट्रिय_धान_दिवस (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). राष्ट्रिय धान दिवस. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/राष्ट्रिय_धान_दिवस

“राष्ट्रिय धान दिवस.” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/राष्ट्रिय_धान_दिवस. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “राष्ट्रिय धान दिवस.” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/राष्ट्रिय_धान_दिवस.

@misc{nepaliencyclopedia_513,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {राष्ट्रिय धान दिवस},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF_%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8_%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - राष्ट्रिय धान दिवस
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF_%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8_%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -