नेपालको संस्कृति

नेपालको संस्कृति धेरै शताब्दीको ऐतिहासिक प्रक्रियाबाट विकसित विविध सांस्कृतिक रूपहरूको समष्टि हो। यहाँका अनेक जाति, भाषा र परम्पराले साझा पहिचान निर्माण गरेका छन्। धार्मिक अभ्यासमा देवीपूजाको विशेष स्थान छ, जसअन्तर्गत दसैंलाई व्यापक रूपमा मनाइन्छ।

सांस्कृतिक रुपरेखा र विविधता

नेपाल सांस्कृतिक विविधताले चिनिने देश हो। केही परम्परा तिब्बत र भारतको संस्कृतिसँग नजिक देखिन्छन्। भेषभूषा, भाषिक रूपान्तरण र पकवानहरूमा त्यस्ता समानताहरू प्रायः उल्लेख गरिन्छन्।

धार्मिक पृष्ठभूमि र मुख्य पर्व

यहाँको बहुसंख्या समुदायले वैदिक सनातन धर्म तथा प्रकृतिपूजासँग सम्बद्ध आस्थालाई मान्छन्। तिनका प्रमुख उत्सवमध्ये दसैं शरद ऋतुकालीन पर्व मानिन्छ, जुन आश्विन शुक्ल पक्षमा पर्छ। देवीपक्ष वर्षमा तीन पटक पर्ने भनाइ राखिन्छ, जसमा असोजतिर कालरात्रिसहितका अनुष्ठान अधिक रूपमा प्रचलित छन्।

दसैंको क्रम र अनुष्ठान

घटस्थापनादेखि पूजा आरम्भ हुन्छ, जहाँ घटस्थापनासँगै घरायसी तथा सामुदायिक थलो—देवीमन्दिर र कोतघर—मा जमरा रोपिन्छ। विधिपूर्वक देवीस्थापना गरी दैनिक स्नान, पाठ र आरती गरिन्छ; यस क्रममा दुर्गा सप्तशतीको पाठ व्यापक मानिन्छ। छैटौँ दिन बेलपत्रादि अर्पण गर्ने चलन छ भने सातौँ दिन फूलपाती भित्र्याइन्छ, जसमा केरा, दारिम, धान, हलेदो, बेलपत्र, अशोक, जयन्ती, उखु र मानेजस्ता नौ पात तथा फूल अर्पण गरिन्छ।

आठौँ रात महाअष्टमीमा कालरात्रिको पूजा, होमादि र कतिपय स्थानमा बलि प्रथा पाइन्छ; केही भक्तजनले भजन–कीर्तन गर्दै रातभरि जाग्राम बस्छन्। नवमी अर्थात् महानवमीमा कतैकतै बोका, कुखुरा, हाँस, परेवा, राँगा वा पाठीको बलि दिने चलन छ, यद्यपि शास्त्रीय निषेधका कारण ब्राह्मण तथा शाकाहारीहरूले कुम्हिडो, नरिवल, उखु वा पायस तथा मासको पीठोबाट बनाइएका प्रतीकात्मक आकृति अर्पण गर्ने परम्परा पनि देखिन्छ।

देवीपरम्परा र दार्शनिक विश्वास

नवरात्रमा नवरात्रका नौ दिनक्रमसँग जोडेर नवदुर्गाका स्वरूप—शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कूष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी र सिद्धिदात्री—आराधना गरिन्छ। जनविश्वासअनुसार यस्तो साधना र भक्तिले पापकर्म क्षय भई मनोकामना सिद्ध हुन्छन्। देवी शक्तिका रूपहरूले प्राणीजीवनमा माता, विद्या, लक्ष्मी, शक्ति, बुद्धि, माया, शान्ति, धृति, क्षमा, दया र निद्राजस्ता भावमा वास गर्छन् भन्ने धारणा प्रचलित छ।

धर्मकथाहरूमा विष्णुले मधु–कैटभ दैत्यवध, देवताहरूले असुरमाथिको विजय, भृगु, वशिष्ठ, विश्वामित्र, कात्यायन र जैमिनीप्रभृतिले साधनासफलता प्राप्त गरेको वर्णन पाइन्छ। राम–रावण सम्बन्धी आख्यानमा पनि देवीआराधनापछि विजय प्राप्त गरिएको भनिन्छ। ब्रह्मा, विष्णु र महेशले महेश्वरीकृपाबाट सर्गक्रिया सञ्चालन गर्छन् भन्ने मत छ, त्यसैले देवीलाई शक्तिको प्रतीक मानेर सम्मान गरिन्छ।

टीका–जमरा र स्थानीय भिन्नता

दसौँ दिन विजया दशमीमा घरका अभिभावक तथा ज्येष्ठका हातबाट टीका–जमरा ग्रहण गरिन्छ। रामले रावणमाथि विजय पाएको दिनका रूपमा यसलाई सम्झने परम्परा जोडिने गरिएको छ। महाकाली, महालक्ष्मी र महासरस्वतीको आराधनाद्वारा शक्ति आर्जन हुने विश्वासले पर्वको आध्यात्मिक स्वरलाई बल दिन्छ।

केही शक्तिस्थलमा प्रतिपदादेखि देवीपूजा आरम्भ भई कोजाग्रत पूणिर्मासम्म विसर्जन गर्ने चलन पाइन्छ। कतिपय स्थानमा दशमीकै दिन मात्र टीका लगाइन्छ, भने कतै दशमीदेखि पूणिर्मासम्म टीका–जमरा ग्रहण गर्ने परम्परा प्रचलित छ।

नारीशक्ति र सामाजिक अर्थ

दसैंलाई नारीशक्तिको महिमा प्रकाश गर्ने पर्वका रूपमा बुझिन्छ। जहाँ नारीका रूपहरूको पूजा हुन्छ, त्यहाँ दिव्य अनुग्रह बसोबास गर्छ भन्ने सनातनी उक्ति चर्चित छ। असुरवधसम्बन्धी आख्यानहरूमा देवीशक्तिको शरणले विजय सम्भव भएको व्याख्या पाइन्छ। नवमीका दिन नौ कन्याको पूजापाठ गरी भोजन, वस्त्र र दक्षिणा अर्पण गर्ने चलनले मातृशक्तिप्रतिको आदरलाई देखाउँछ।

बलि परम्परा र वैकल्पिक दृष्टि

तन्त्रपरम्परासँग गाँसिएको प्रभावका कारण कतिपय शक्तिस्थल—विशेषतः शक्तिपीठ—मा पशुबलि दिने प्रचलन टिकेको देखिन्छ। देवी सर्वजनकी मातृरूप भएकाले अनिवार्यरूपमा जीवबलि दिनुपर्छ भन्ने कुरा स्वीकृत छैन भन्ने भनाइ पनि पाइन्छ। सात्त्विक भावनामा आधारित प्रतीकात्मक अर्पणलाई कतिपयले उपयुक्त विकल्पका रूपमा लिन्छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपालको संस्कृति”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_संस्कृति (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). नेपालको संस्कृति [Culture of Nepal]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_संस्कृति

“नेपालको संस्कृति [Culture of Nepal].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_संस्कृति. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “नेपालको संस्कृति [Culture of Nepal].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_संस्कृति.

@misc{nepaliencyclopedia_640,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {नेपालको संस्कृति [Culture of Nepal]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BF},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - नेपालको संस्कृति [Culture of Nepal]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BF
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -