नेपाल ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठान

नेपाल ललितकला प्रज्ञा–प्रतिष्ठान (नाफा) नेपाल राज्यद्वारा स्थापना गरिएको ललितकला क्षेत्रको केन्द्रीय निकाय हो। यसको संस्थागत आधार नेपाल ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठान ऐन, २०६४ ले तयार पारेको हो, र औपचारिक स्थापना वि.सं. २०६६ चैत्र १ मा सम्पन्न गरिएको थियो। संस्थाको मूल उद्देश्य ललितकला सम्बन्धी गतिविधिको संरक्षण, प्रवर्द्धन, सम्वर्द्धन र दीर्घकालीन विकास गर्न, साथै अध्ययन–अनुसन्धान प्रोत्साहन गर्दै प्रतिभा र विद्वानको कदर गर्ने हो।

स्थापना र कानुनी आधार

यस संस्थाको गठन प्रक्रियालाई वि.सं. २०६४ मा संसदले स्वीकृत गरेको सम्बन्धित ऐनले मार्गदर्शन गरेको थियो। कार्यालयीय कामकाज वि.सं. २०६६ वैशाख २ बाट सुरु भए तापनि, औपचारिक स्थापना वि.सं. २०६६ चैत्र १ मा नेपाल सरकारले कुलपति नियुक्तीसहित प्राज्ञ परिषद्मा नौ र प्राज्ञ सभामा २१ जना तोकेपछि मान्यता पायो। प्रारम्भिक चरणमा कुलपति पदमा किरण मानन्धरले जिम्मेवारी सम्हाले।

उद्देश्य र कार्यक्षेत्र

प्रतिष्ठानको दीर्घकालीन लक्ष्य नेपाली ललितकलाको संरक्षण र उन्नयन गर्नुपर्छ भन्ने ध्येयसँग जोडिएको छ। यसमा नीति निर्माणमार्फत समग्र विकास, समसामयिक सृजनशीलता प्रवर्द्धन, र परम्परागत अभिव्यक्तिको सम्वर्द्धन समेटिन्छ। साथै, ललितकला सम्बन्धी अध्ययन–अनुसन्धान सञ्चालन वा प्रोत्साहित गर्ने, र यस क्षेत्रमा सक्रिय प्रतिभा तथा विद्वानलाई उचित सम्मान प्रदान गर्ने कार्य प्राथमिकतामा पर्छ। यसले नेपाली चित्रकला, नेपाली मूर्तिकला, हस्तकला, लोककला र वास्तुकला जस्ता उपक्षेत्रहरूलाई सम्बोधन गर्छ।

संगठन संरचना

प्रतिष्ठान दुई मुख्य निकायद्वारा सञ्चालन हुन्छ—प्राज्ञसभा र प्राज्ञ परिषद्। प्राज्ञसभाले नीतिगत रूपरेखा र कार्ययोजना निर्धारित गर्ने जिम्मेवारी लिन्छ। त्यसका आधारमा प्राज्ञ परिषद्ले तिनै नीति–कार्यक्रमलाई कलाकारहरूसँग मिलेर कार्यान्वयन गर्छ र समयानुकूल कार्यक्रम अघि बढाउँछ। प्राज्ञ परिषद्मा कुलपति, उपकुलपति, सदस्य–सचिव तथा अन्य सदस्यहरू समावेश हुन्छन्। कार्यकाल पाँच वर्षको हुने व्यवस्था राखिएको छ।

कार्यक्रम र सहकार्य

प्राज्ञ परिषद्ले नीतिगत कार्यक्रमलाई व्यवहारमा उतार्ने क्रममा कलाकार समुदायसँग सहकार्य गर्ने कार्यशैली अवलम्बन गर्दछ। साथै, आवश्यकताअनुसार अन्य कला संस्थाहरूसँग समय–समयमा समन्वय गरी साझा गतिविधि सञ्चालन गर्ने उल्लेख गरिएको छ। यस्ता सहकार्यले नीतिगत अभिप्रायलाई व्यावहारिक स्तरमा कार्यान्वित गर्न सहयोग पु¥याउने धारणा राखिन्छ।

विभागहरू

प्रतिष्ठानले आफ्ना कार्यक्रमहरू विभागीय संरचनाबाट सञ्चालन गर्छ। स्रोतअनुसार निम्न विभागहरू रहेका छन्:

• परम्परागत चित्रकला विभाग
• समसामयिक चित्रकला विभाग
• मूर्तिकला विभाग
• लोककला विभाग
• चित्रकला विभाग
• हस्तकला विभाग
• वास्तुकला तथा अन्य सृजनात्मक कला (बहुआयामिक कला) विभाग

प्रकाशनगत गतिविधि

प्रतिष्ठानले पाश्चात्य कला, नेपाली कला, चित्रकला, मूर्तिकला, हस्तकला र लोककलासम्बन्धी विषयमा विभिन्न पुस्तकरूपी सामग्री प्रकाशन गर्दै आएको छ। उपलब्ध सूचीमा उल्लेखित केही कृतिहरू यस्ता छन्:

• प्रसिद्ध अग्रज नेपाली चित्रकार — ज्ञानेन्द्र बिवश
• पाश्चात्य कला — नबिन्द्रमान राजभण्डारी (सन् २०१३)
• नेपालीआर्टिष्ट
• नेपाली पेन्टिङ्ग : ए कृतिकल अनालाइसिस — डा. याम प्रशाद शर्मा (सन् २०१४)
• लोककलाकार जीवनी — देवेन्द्र थुम्केली

शासन र नेतृत्व

संस्थाको प्रारम्भिक नेतृत्व कुलपति किरण मानन्धरले सम्हालेका थिए। प्राज्ञ परिषद् र प्राज्ञसभा सम्बन्धित ऐन र सरकारको नियुक्ति प्रक्रियाअनुसार गठन गरिन्छन्, र कार्यकाल पाँच वर्षको निर्धारण गरिएको छ। गठन अवधिमा प्राज्ञ परिषद्मा नौ र प्राज्ञ सभामा २१ जना सदस्य नियुक्ति गरिएको तथ्य उल्लेखनीय मानिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपाल ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठान”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाल_ललितकला_प्रज्ञा_प्रतिष्ठान (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). नेपाल ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठान. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाल_ललितकला_प्रज्ञा_प्रतिष्ठान

“नेपाल ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठान.” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाल_ललितकला_प्रज्ञा_प्रतिष्ठान. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “नेपाल ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठान.” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाल_ललितकला_प्रज्ञा_प्रतिष्ठान.

@misc{nepaliencyclopedia_679,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {नेपाल ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठान},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B2%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%BE%E0%A4%A8},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - नेपाल ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठान
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B2%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%BE%E0%A4%A8
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -