नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय

नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय नेपाल राजतन्त्रकालको अन्तिम राजदरबारबाट राष्ट्रिय सम्पदामा परिणत गरिएको सांस्कृतिक संस्थान हो। शाही परिवारको निवासका रूपमा करिब १३५ वर्ष उपयोग भएको यस स्थानलाई वि.सं. २०६५ असार १ मा तत्कालीन प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाले राष्ट्रिय सङ्ग्रहालयको रूपमा घोषणा गरे। त्यसअघि मुख्य स्तम्भमा शाही विशेष ध्वज फहरिन्थ्यो। करिब आठ महिनापछि प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहालद्वारा सर्वसाधारण प्रवेश सुरु गरियो। पूरा परिसर करिब ७५३ रोपनी छ, जसमा दरबार खण्डले ३१८ रोपनी ओगटेको छ।

नाम, हिटी र प्रारम्भिक आख्यान

स्थानीय नामको मूल घटक ‘नारायण’ र ‘हिटी’ धार्मिक–जलस्रोतसँग जोडिन्छ। लिच्छवि कालसम्बद्ध किम्वदन्तीअनुसार धर्मदेवको शासनमा काठमाडौँका ढुङ्गेधारामा पानी रोकिन जाँदा, तान्त्रिक विधिबाट बलि दिएपछि नारायणहिटीको धारामा पानी बग्न थालेको भनाइ पाइन्छ। कथामा राजकुमार मानदेवले निर्देशअनुसार अनुहार नहेरी शिरोच्छेद गरे र भोलिपल्ट बलि परेका व्यक्ति आफ्नै पितासमेत हुन सक्ने विश्वास व्यक्त गरिन्छ। ‘नारायण मन्दिर’ र पुरानो ‘हिटी’ को संयुक्तता पछि यस क्षेत्रको नाम स्थिर भयो।

स्वामित्वका रूपान्तरण र दरबारको उदय

कान्तिपुर र गोरखा एकीकरणपछि हालको दरबारमार्ग क्षेत्र प्रधान सेनापति शिवरामसिंह बस्न्यातको भागमा परेको विवरण भेटिन्छ। उनका कान्छा छोराले राजाज्ञा लिएर ‘कीर्ति मन्दिर’ नामक निवास निर्माण गरी १८५० सालको वसन्त पञ्चमीबाट बसोबास थाले। बस्न्यात वंशकी आमा सुरप्रभा नारायण–भक्त थिइन्, जसको प्रेरणामा तिमालकोटतर्फ मन्दिर स्थापना गरिएको भनाइ छ। काठमाडौँतर्फ अर्को नारायण मूर्ति प्रतिष्ठा गरिएपछि मन्दिरअगाडि रहेको पुरानो हिटीसहितको क्षेत्र पछि ‘नारायणहिटी’ नामले प्रचलनमा आयो।

बस्न्यात परिवारको उत्थानपछि उतार आइरहँदा, कीर्ति मन्दिर राज्यमार्फत जफत भई मुख्तियार भीमसेन थापाको नियन्त्रणमा गयो। थापाले आफ्ना भाइलाई दिएर दरबार सुरक्षा–सम्बद्ध दायित्वसमेत तोकेको उल्लेख पाइन्छ। पछि राजनीतिक आरोप–प्रत्यारोप र दण्ड–विधानसँगै स्वामित्व फेरिँदै गयो। भीमसेनको पतनपछि चौतारियाहरूको हात हुँदै यो सम्पत्ति फेरि स्थानान्तरित भयो। घटनाक्रम अघि बढ्दै जङ्गबहादुर राणाको उदयसँगै कीर्ति मन्दिर रणोद्दिप सिंहलाई दिइयो। उनको शासनान्तमा शक्तिपरिवर्तन भई वीर शमशेर सत्तामा आएपछि पुरानो कीर्ति मन्दिर भत्काइएर नयाँ दरबार बनाइयो, र ‘नारायणहिटी’ नाम प्रस्टसँग स्थापित रह्यो।

शाही निवास र पुनर्निर्माण

वीर शमशेरका छोरीहरूको विवाहपछि राजपरिवारसँग सम्बन्ध गहिरिँदै, यही परिसर शाही आवासको केन्द्र बन्न पुग्यो। त्यसअघि शाहवंशीय राजाहरू मुख्यत: हनुमानढोका दरबार क्षेत्रमा बस्ने चलन थियो। वि.सं. २०२६ मा अमेरिकी वास्तुकार बेन्जामिन पोल्कको नक्साअनुसार दरबार भाग पुनर्निर्माण गरियो। पोल्क पहिले कलकत्तास्थित एक वास्तु–संस्थामा संलग्न थिए र वि.सं. २०२० तिर नेपालका केही परियोजनामा आवद्ध भएको उल्लेख छ। पछिल्ला पुस्ताका राजाहरू—त्रिभुवन, महेन्द्र, वीरेन्द्र, दीपेन्द्र र ज्ञानेन्द्रसमेत—यस परिसरसँग जीवन–परम्परागत रूपमा जोडिएका थिए।

प्रमुख राजनीतिक घटनाक्रम

यस दरबारमा राज्यव्यवस्थासँग सम्बन्धित ऐतिहासिक समारोहहरू आयोजना गरिन्थे। प्रजाअतन्त्र सम्बन्धी २००७ सालको घोषणा, २०१७ सालको अर्को घोषणा, र २०४७ सालको संविधानसम्बन्धी घोषणा यही परिसरका कक्षमा सम्पन्न भएका भनाइ भेटिन्छ। २०५८ साल जेठ १९ मा घटेको दरबार हत्याकाण्ड यसै क्षेत्रसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित छ, जसमा वीरेन्द्र र उनका नजिकका सदस्यहरू दिवंगत भए।

कक्ष संरचना र समारोह

दरबारमा जम्मा ५२ वटा बैठक–कक्ष रहेको बताइन्छ, जसमा वि.सं. २०६८ सम्म १९ कक्ष मात्र सर्वसाधारण अवलोकनका लागि खुलाइएको थियो। मुख्य प्रवेशद्वारको भित्री भागतिर ‘कास्की बैठक’ राज्यअतिथिको स्वागत तथा शपथ–समारोह जस्ता औपचारिकताका लागि प्रयोग हुन्थ्यो। सोको माथिल्लो तल्लामा ‘तनहुँ बैठक’ थियो। ‘म्याग्दी कक्ष’मा संवैधानिक अङ्गका प्रमुखहरू तथा राजदूतहरूलाई जलपान गराउने गरिन्थ्यो भने ‘पर्वत कक्ष’ हस्ताक्षर–समारोहका लागि तोकिएको थियो। ‘रुकुम कक्ष’ प्रतीक्षालयका रूपमा र ‘रोल्पा कक्ष’ भेटवार्ताको लागि उपयोग हुन्थ्यो।

विदेशी अतिथिको बास–व्यवस्थामा ‘दैलेख कक्ष’ शय्याको लागि, ‘बैतडी’ र ‘अछाम’ कक्ष नजिकका परिवारका लागि निर्धारण गरिन्थे। ‘बाजुरा कक्ष’ भोजस्थल र ‘जुम्ला कक्ष’ आरामस्थलका रूपमा प्रयोग हुन्थे। ‘डोल्पा कक्ष’ गोप्य अवलोकन–कक्षको भूमिका खेल्थ्यो। ‘गोरखा बैठक’मा सुशोभन तथा युवराज घोषणा जस्ता महत्वपूर्ण विधि हुन्थे, र २०४७ सालको संविधानसम्बन्धी घोषणा यहीँ गरियो। ‘मुगु कक्ष’मा त्रिभुवनले प्रयोग गरेका सामग्रीहरू राखिएका छन्, ‘लमजुङ’ र ‘गुल्मी’ कक्षहरू क्रमशः रात्रीभोज र निजी कार्यालयका रूपमा उपयोग हुन्थे। ‘धादिङ’ आराम–कक्ष र ‘धनकुटा’ शयन–कक्ष थियो। ‘धनुषा कक्ष’ विजयादशमीका टीका–विधिका लागि प्रयोग हुने र २०५५ भदौ ४ तथा २०५९ माघ १० का पारिवारिक तस्बिरहरूले सजिएको बताइन्छ।

त्रिभुवन सदन र बगैँचा

त्रिभुवनको आवासका रूपमा रहेको ‘त्रिभुवन सदन’मा २०५८ जेठ १९ को घटनाक्रम घटेको मानिन्छ। वि.सं. २०६१ मा सो भवन भत्काइयो र हाल जगको सीमांकनसहित उक्त रातका केही स्थानहरू पहिचानयोग्य रूपमा देखाइन्छन्। दरबार पछाडितिरको फोहरा बगैँचा त्रिभुवनको पालामा निर्माण गरिएको मानिन्छ। त्यहीँ नेपालमा आयोजित पहिलो दक्षिण एसियाली सम्मेलनको सम्मानमा भोज आयोजना गरिएको थियो। केही विशेष पर्वमा यस बगैँचामा शाही अपरान्ह–भोजसमेत हुन्थे।

परिसर, आवास र प्रयोग

समग्र सङ्ग्रहालय क्षेत्र करिब ७५३ रोपनी छ, जसमा दरबार भाग ३१८ रोपनीमा सीमित छ। अतीतमा महेन्द्र ‘महेन्द्र मञ्जिल’तर्फ र वीरेन्द्र ‘श्री सदन’तर्फ बस्ने गर्थे। उच्च विदेशी अतिथि दरबारमै बस्दा, राजाहरूले औपचारिकताका कारण आफ्नो निजी आवास सट्टा दरबारभित्रको शयन–कक्षमा बस्न रोज्ने चलन थियो। पछि ज्ञानेन्द्रले छुट्टै निवासबाट सरेर दरबारभित्र नै बसोबास गरेका थिए भन्ने विवरण पाइन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नारायणहिटी_दरबार_सङ्ग्रहालय (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय [Narayanhiti Palace Museum]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नारायणहिटी_दरबार_सङ्ग्रहालय

“नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय [Narayanhiti Palace Museum].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नारायणहिटी_दरबार_सङ्ग्रहालय. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय [Narayanhiti Palace Museum].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नारायणहिटी_दरबार_सङ्ग्रहालय.

@misc{nepaliencyclopedia_452,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय [Narayanhiti Palace Museum]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A3%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%9F%E0%A5%80_%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%B8%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय [Narayanhiti Palace Museum]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A3%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%9F%E0%A5%80_%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%B8%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -