अरनिको

अरनिको नेपालको मध्यकालीन शिल्पपरम्परामा अग्रस्थानको नाम हो। पाटनमा जन्मिएको प्रतिभाले अभय मल्लकालदेखि चीन र तिब्बतसम्म आफ्नो काम देखाए। उनले प्यागोडा शैलीका संरचनादेखि धातुका मूर्तिसम्म बनाउँदै नेपाली सौन्दर्यशास्त्र फैलाए। बेइजिङमा उभिएको स्वेत चैत्य उनको ख्यातिको स्थायी प्रतीकका रूपमा उद्धृत गरिन्छ।

नाम र पहिचान

उनको नामबारे विभिन्न वाचन पाइन्छ। स्रोतहरूमा ‘अरनिको’, ‘अर्निको’ र ‘आनिक’ जस्ता रूप भेटिन्छन्, र ‘बलबाहू’ भन्ने वैकल्पिक नाम पनि उल्लेखित छ। इतिहासकार बाबुराम आचार्यले एक समयमा ‘बालाबाहु’लाई संस्कृतसंगत व्याख्या माने पनि, पछि ‘अनिको’ शब्द सम्भवतः संस्कृत ‘Aneka’ को चिनियाँ उच्चारणतर्फ इसारा गर्दछ भन्ने तर्क राखिएको छ। कतिपय व्याख्याले ‘आ नी का’लाई ‘नेपालका आदरणीय दाजु’ भन्ने अर्थसँग पनि जोड्छन्।

प्रारम्भिक जीवन र परिवार

उनको जन्मस्थल पाटन शहर मानिन्छ। अभिभावकका रूपमा पिता लाखाँना र माता सुमाखचीका नामहरू उद्धृत छन्। वैवाहिक जीवनबारे कति विवरण भेटिन्छ: नेपालमा चयाथा नामकी पत्नी रहेको उल्लेख छ। त्यसपछि चीन पुगेपछि उनले औपचारिक नौ विवाह गरे, जसमा केही स्थानीय अभिजात परिवारका पुत्रीहरू परेका बताइन्छ; अन्य सहचारिणीहरू पनि रहेका थिए भन्ने उल्लेख छ।

चीन र तिब्बततर्फको यात्राको प्रसंग

सम्राट कुब्ला खाँका राजगुरु पाहसपाको पहलमा, अरनिकोको नेतृत्वमा करिब ८० जना नेपाली शिल्पी चीन पुगेको विवरण पाइन्छ। यही अवसरमा राजदरबारमा पुग्ने मार्ग खुलेको र सम्राटसँग भेटघाट सम्भव भएको बताइन्छ। यतिबाटै नेपाली शिल्प–कला र प्रविधि तिब्बत र उत्तरी भेगमा विस्तार भयो भन्ने धारणा टिकेको छ।

शिल्प, वास्तुकला र विशिष्ट कृतिहरू

अरनिकोलाई प्यागोडा परम्पराका संरचनामा निपुण मानिन्छ। बेइजिङमा रहेको स्वेत चैत्य (सेतो स्तूप) उनीसँग सम्बद्ध प्रमुख निर्माणका रूपमा प्रख्यात छ। मूर्तिकला र धातुकलामा उनले तामा, पित्तल, जस्ता आदि मिसाएर धातु तयार गर्ने, ढलानी गर्ने तथा बहुरङ्गी र सुनौलोपन दिने विधि कुशलतापूर्वक प्रयोग गरेको उल्लेख पाइन्छ। पुराना मूर्तिहरूको जीर्णोद्धार र रंग–सञ्चारमा पनि उनको दक्षता देखाइएको छ।

वैज्ञानिक दक्षता र कृतिकार्यता

समकालीन स्रोतहरूका दाबी अनुसार, उनी मात्र कलाकार नभई कार्य–प्रणालीमा पारङ्गत प्राविधिक व्यक्ति पनि थिए। मैनढलानी (lost-wax) विधिदेखि मूर्तिको तालमान र शरीर–अनुपातबारे ज्ञानलाई व्यवस्थित रूपमा प्रयोग गरिएको उल्लेख छ। ज्योतिष र गणितीय प्रयोजनका यन्त्रसम्बन्धी दाबी पनि भेटिन्छ; एक स्थानमा सन् १२१९ तिर दिशा देखाउने उपकरण (गाइरोस्कोपसदृश) र भूकम्प पहिचान गर्ने पुरानो नमूनाबाट प्रेरित यन्त्र बनाएको भनाइ छ, यद्यपि यो कथन कालक्रमसँग मेल खान्छ कि छैन भन्नेमा आशंका उब्जिन्छ।

उपाधि, दरबारिय मान्यता र राष्ट्रिय प्रतिष्ठा

चीनमा उनले ‘क्वान्ह्यु नाइफ’ र ‘नासथु’ जस्ता पदवी पाएको, तथा बादशाहबाट ‘साङ्नु’ भन्ने दर्जा प्राप्त भएको उल्लेख छ। यी सम्मानहरू उनको दरबारिय मान्यता र शिल्प–सम्भारप्रतिको विश्वासका द्योतक मानिन्छन्। नेपालको इतिहासले उनलाई राष्ट्रिय विभूतिको हैसियत दिएको छ, किनकि उनले नेपाली शिल्प परम्परालाई अन्तरक्षेत्रीय स्तरमा प्रतिष्ठित बनाएका थिए।

कालक्रम र मृत्यु

उनको जन्मवर्षबारे स्रोतहरू एकमत छैनन्। कतै सन् १२४४, कतै सन् १२४५, फेरि कतै सन् १२०० को तेस्रो वा चौथो दशकतिरको अनुमान भेटिन्छ। मृत्यु सन्दर्भमा सन् १३०६ को प्रारम्भिक महिनामा पेकिङ (आजको बेइजिङ)मा प्राण त्यागेको भनाइ पाइन्छ। ज्योतिषयन्त्र निर्माणलाई सन् १२१९ मा राख्ने विवरण जन्ममितिसँग नटुंगिने देखिएकाले, कालानुक्रमिक पक्षमा स्रोतहरूमा मतभेद रहेको निष्कर्ष निक्लन्छ।

ऐतिहासिक महत्व

उनका कृतिहरू करिब ७०० वर्षअघिदेखि नेपाली शिल्पकला, मूर्तिकला र वास्तुकलाको उच्च प्रविधि र सौन्दर्य चेतको प्रमाणका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छन्। चीन र तिब्बतमा फैलिएको नेपाली शैली, शिल्पीहरूको टोलीगत सञ्चालन, तथा बहुधातु मिश्रण र सुनौलोपन दिने विधिहरूको सङ्गठित प्रयोग, सबैले उनको योगदानलाई दीर्घकालीन बनाएका छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “अरनिको।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8B। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). अरनिको. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8B

@misc{ne_332,
  title = {अरनिको},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8B}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}