बागलुङ जिल्ला गण्डकी प्रदेशको मध्य–पश्चिमी भागमा अवस्थित एक पहाडी जिल्ला हो, जसले विविध भू–आकृति र सांस्कृतिक मिश्रणका कारण ‘सानो नेपाल’ को पहिचान पाएको छ। यसलाई झोलुङ्गे पुलहरूको जिल्लाका रूपमा पनि चिनिन्छ। प्रशासनिक रूपमा ४ नगरपालिका र ६ गाउँपालिकामा विभाजित यो जिल्लाको केन्द्रीय नोड बागलुङ बजार हो।
स्थान र भौगोलिक रूपरेखा
अक्षांश २८°१५’ देखि २८°३७’ उत्तर र देशान्तर ८३°००’देखि ८३°३६’ पूर्वसम्म फैलिएको यो जिल्ला १,७८४ वर्ग किमी क्षेत्रफलमा फैलिएको छ। यसको औसत लम्बाइ करिब ८२.५ किमी र औसत चौडाइ करिब २३.८२ किमी उल्लेखित छ। उत्तरतर्फ म्याग्दी, पूर्वतर्फ पर्वत जिल्ला, दक्षिणतर्फ गुल्मी र प्युठान, तथा पश्चिमतर्फ रुकुम र रोल्पा सँग यो जिल्ला सीमाक्षेत्र साट्छ। भौगोलिक बनावटमा कहीं उचाइका डाँडा र कहीं समथर भू–भाग भेटिन्छन्।
नाम र व्युत्पत्ति
‘बागलुङ’ नामको व्युत्पत्तिबारे बहुविध किम्बदन्ती पाइन्छन्। संस्कृत मूलको एक धारामा ‘व्याघ्र’ (बाघ) र ‘लुन’ (छेड्नु वा मास्नु) का अर्थ समेटिने व्याख्या पाइन्छ। अर्को धारामा खस भाषामा ‘बाघ’ र ‘लुङ’ (लस्कर/ताँती) को मेलबाट, बाघहरूको बाक्लो उपस्थितिसँग जोडिएको व्युत्पत्ति बताइन्छ। तेस्रो धारामा मगर भाषामा ‘वाग’ (उठेको खण्ड) र ‘लुङ’ (समथर) को संयोजनबाट, भूरूपरेखाको उठान र समथरताले नाम बनेको भनिन्छ। यी सबै परम्परागत व्याख्याबीच ठोस सहमति छैन।
प्रशासनिक संरचना
जिल्ला २ संसदीय निर्वाचन क्षेत्रमा पर्दछ। स्थानीय तहमा ४ नगरपालिका र ६ गाउँपालिका समावेश छन्, जसका प्रशासनिक केन्द्र र २०७८ सालको जनसंख्या यसप्रकार छन्:
- गल्कोट नगरपालिका — केन्द्र हरीचौर; जनसंख्या ३०,५८८।
- जैमिनी नगरपालिका — केन्द्र कुश्मीसेरा; जनसंख्या २४,६२८।
- ढोरपाटन नगरपालिका — केन्द्र बुर्तिबाङ; जनसंख्या ३०,०६८।
- बागलुङ नगरपालिका — केन्द्र बागलुङ बजार; जनसंख्या ५६,१०२।
- काठेखोला गाउँपालिका — केन्द्र बिहुँकोट; जनसंख्या २२,५२६।
- तमानखोला गाउँपालिका — केन्द्र बुङ्गादोभान; जनसंख्या ९,९८२।
- ताराखोला गाउँपालिका — केन्द्र अर्गल; जनसंख्या १०,१२०।
- निसीखोला गाउँपालिका — केन्द्र देवीस्थान; जनसंख्या १२,११९।
- वडिगाड गाउँपालिका — केन्द्र ग्वालीचौर; जनसंख्या २८,८३९।
- वरेङ गाउँपालिका — केन्द्र हुग्दीशिर; जनसंख्या ११,१५८।
इतिहास
नेपाल एकीकरणपूर्व बागलुङ क्षेत्र चौविसे राज्यहरूको प्रभाव क्षेत्र थियो, जहाँ थुप्रै कोट–दुर्गहरूबाट शासन हाँकिँथ्यो। सोही सन्दर्भमा गल्कोट, बिहुँकोट, संसारकोट र अर्नाकोट जस्ता दुर्गहरू विख्यात मानिन्थे। चौधौं शताब्दीपश्चात जुम्ला केन्द्रित शक्तिले पूर्वतर्फ विस्तार गर्दा स्थानीय मगर शासकहरूको प्रभाव क्षेत्र यहाँ समेत थियो भन्ने परम्परामा पाइन्छ।
वंशावली र यात्रावृत्तान्तहरूमा उल्लेख भएअनुसार, पर्वत–बागलुङ क्षेत्रमा आनन्दबमदेखि डिम्ब (डिम्व)सम्मका शासकहरूले प्रशासनिक पुनर्संरचना गर्दै विभिन्न दुर्गहरूमा भ्रातृ–विभाजनमार्फत शासन चलाएको वर्णन छ। डिम्बको पालामा भू–भाग विस्तार, खानी सञ्चालन र राजस्व व्यवस्थामा सुधार भएको दाबी भेटिन्छ। सम–कालीन विदेशी यात्रुहरूले गल्कोट क्षेत्रमा हजारौं गृहस्थी, डाँडामाथिको दुर्ग, नजिकै थुप्रै परालछाउने बस्तीसहित तामाका तीन र फलामको एक खानी रहेकाले नियमित आम्दानी हुने गरेको उल्लेख गरेका छन्। स्थानीय शासकहरूले गोर्खाली सेना अगाडि युद्धबिनै आत्मसमर्पण गरेको भनाइ पनि पाइन्छ।
डिम्बपश्चात नागबम ‘मल्ल’ पदवीले चिनिन थालेको, र पछि प्रतापी नारायणले काशीबास जाने अघिसम्म राज्य चलाएको किम्बदन्ती छ। प्रतापी नारायण र पाल्पाबीच वैवाहिक सम्बन्ध स्थापित हुँदा कालिका देवीको मूर्ति दाइजोस्वरूप ल्याइयो भन्ने परम्पराबाट कालिका भगवती मन्दिर प्रतिष्ठित भएको मान्यता छ। एकीकरणको दौरमा पृथ्वी नारायण शाहको अभियानले पर्वततर्फबाट बलुवा–बलेवा मार्ग हुँदै यस क्षेत्रलाई नेपाल अधिराज्यमा समेट्यो।
हावापानी
जलवायु बहु–विविध छ: उपोष्णदेखि समशितोष्ण, चिस्यानयुक्त समशितोष्ण, लेकाली र हिमाली प्रकारसम्म भेटिन्छ। वार्षिक औसत वर्षा करिब २,२०० मिलि लिटर उल्लेखित छ। अधिकतम तापक्रम ३७.५°से र न्यूनतम ६.५°से दर्ता भएको तथ्य दिइएको छ।
जनसांस्कृतिक पक्ष
जातीय संरचनामा बाहुन र क्षेत्रीको प्रभुत्व देखिन्छ। साथै मगरका साथै कामी, सार्की, दमाई, नेवार, गुरुङ र थकाली समुदायहरू बसोबास गर्छन्। सांस्कृतिक चाडपर्व, बोलीचाली र पोशाकमा विविधता यस जिल्लाको पहिचानसँग गाँसिएको छ।
धार्मिक, पर्यटकीय र बजार केन्द्र
धार्मिक स्थलमध्ये कालिका भगवती मन्दिर (बागलुङ परिसर), भैरवस्थान (अमलाचौर), जैमिनेश्वर (कुश्मीसेरा) र ढोरपाटन क्षेत्र प्रसिद्ध छन्। अर्नाकोट, माझकोट र संसारकोटजस्ता डाँडाकोटहरू ऐतिहासिक–प्राकृतिक भ्रमणका आकर्षण मानिन्छन्। साहसिक गतिविधिमा प्याराग्लाइडिङका सम्भावनाको समेत उल्लेख भेटिन्छ।
व्यापारिक गतिविधि बागलुङ बजार, बुर्तिबाङ, हरिचौर, खर्वाङ, शेरा, खार, भिमगिठे आदिमा सघन छ। स्थानीय उत्पादनमा लोक्ताबाट बन्ने नेपाली हाते कागज (ताराखोला, तमान, बुङ्गादोभान), राडी–पाखी (पाण्डवखानी, बुङ्गादोभान, निसी, रणसिंहकिटेनी), स्लेट ढुङ्गा (तारा, अर्गल, अमरभूमि, नरेठाँटी, हरिचौर, जैदी–व्याडथला, रेश, निसी, मल्म, दमेक) र कार्भिङ ढुङ्गा (कुश्मीसेरा, अमलाचौर) उल्लेखनीय छन्।
स्वास्थ्य सेवा
जिल्ला सदरमा अवस्थित एक अञ्चल अस्पताल मुख्य तहमै सेवामा छ। कुश्मीसेरा, हरिचौर र बुर्तिबाङमा तीन प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र सञ्चालनमा छन्। ९ स्वास्थ्य चौकी र ४९ उप–स्वास्थ्य चौकीसहित आधारभूत सेवा सञ्जाल छ। बागलुङ बजारमा अञ्चलस्तरीय आयुर्वेदिक औषधालय र दमेक, पैयुँपाटा, विहुँ तथा जैदी–वेलवगरमा गाउँस्तरीय आयुर्वेदिक सेवा उपलब्ध छ। सामान्यतया निमोनिया, झाडापखाला, क्षयरोग, कुष्ठरोग र औलोजस्ता रोगहरूको घटना रिपोर्ट भएको छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “बागलुङ जिल्ला” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q28162
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९०/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
शैली छान्नुहोस्, त्यसपछि प्रतिलिपि गर्नुहोस् वा सन्दर्भ-व्यवस्थापक (Zotero, Mendeley, EndNote) का लागि फाइल डाउनलोड गर्नुहोस्। आजको मिति स्वतः राखिएको छ।
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “बागलुङ जिल्ला”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/बागलुङ_जिल्ला (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). बागलुङ जिल्ला [Baglung District]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/बागलुङ_जिल्ला
“बागलुङ जिल्ला [Baglung District].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/बागलुङ_जिल्ला. Accessed 12 November 2026.
Nepali Encyclopedia Editors. “बागलुङ जिल्ला [Baglung District].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/बागलुङ_जिल्ला.
@misc{nepaliencyclopedia_68,
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
title = {बागलुङ जिल्ला [Baglung District]},
howpublished = {Nepali Encyclopedia},
year = {2026},
url = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A5%81%E0%A4%99_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE},
urldate = {2026-11-12},
note = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}TY - ELEC AU - Nepali Encyclopedia Editors TI - बागलुङ जिल्ला [Baglung District] T2 - Nepali Encyclopedia PY - 2026 DA - 2026/11/12 UR - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A5%81%E0%A4%99_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE Y2 - 2026/11/12 LA - ne ER -
स्थायी लिङ्क: https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/बागलुङ_जिल्ला · अद्यावधिक १२ नोभेम्बर २०२६ · समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा
