पर्वत जिल्ला

पर्वत जिल्ला नेपालको मध्यपहाडी भूभागमा पर्ने गण्डकी प्रदेश अन्तर्गतको एक सानो जिल्ला हो। प्रशासनिक केन्द्र कुश्मा बजार हो। क्षेत्रफलबारे प्रकाशित तथ्याङ्क समान छैनन्—केही स्रोतले ४९४ वर्ग किलोमिटर भनेका छन्, भने कतिपयमा ५३६.८६ वर्ग किलोमिटर पनि देखिन्छ। पछिल्लो जनगणनामा १,५७,८२६ बासिन्दा दर्ता भएका छन्, र साक्षरता दर ६५ प्रतिशतभन्दा बढी बताइन्छ।

भौगोलिक अवस्थिति र सीमाना

यो जिल्ला पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रको भाग र धौलागिरी अञ्चलमा समेटिने गरिन्थ्यो। भौगोलिक दायरा करिब २८°००'१९" देखि २८°२३'५९" उत्तरी अक्षांश र ८३°३३'४०" देखि ८३°४९'३०" पूर्वी देशान्तरमा पर्ने उल्लेख छ। उचाइ ५२० मिटरको सेतीवेणीदेखि ३,३०९ मिटरको हम्पालको लेकसम्म फैलिएको छ। पूर्वतर्फ कास्की जिल्ला र स्याङ्जा जिल्ला, पश्चिमतर्फ बाग्लुङ जिल्ला र म्याग्दी जिल्ला, उत्तरतर्फ म्याग्दी जिल्ला र दक्षिणतर्फ स्याङ्जा जिल्ला तथा गुल्मी जिल्ला सँग सीमा जोडिन्छ।

भूदृश्यमा लेकालाग्दो डाँडा–पहाड र शीत ऋतुमा हिउँ थोपर्ने चुचुराहरू भेटिन्छन्। उत्तरी भागका हम्पाल र लोप्रे लेक, मध्य भागका पञ्चासे र डहरे, दक्षिणतिरका चिसापानी र गोर्ल्याङ उल्लेखनीय उचाइहरू हुन्। यी स्थानहरूबाट हिमशृङ्खला तथा सूर्योदयका दृश्य अवलोकन गर्न सकिने बताइन्छ।

प्रशासनिक संरचना र बस्ती

जिल्लामा ७ स्थानीय तह छन्—२ नगरपालिका (कुश्मा र फलेवास) र ५ गाउँपालिका (जलजला, पैयूं, महाशिला, मोदी र विहादी)। कुश्मा बजार मुख्य व्यापारिक केन्द्रका रूपमा प्रख्यात छ, साथै फलेवास, कार्कीनेटा, लुंखु, वल्लो बेनी त्रिवेणी र हुवास जस्ता स्थानहरू स्थानीय व्यापार–सेवाका केन्द्र मानिन्छन्। हरेक गाउँ मोटर सडकसँग कुनै न कुनै रूपले जोडिएको उल्लेख छ।

नदी, जलस्रोत र ऊर्जा

पश्चिमीतिर कालीगण्डकी र मध्य भागमा मोदी खोला मुख्य नदीहरू हुन्। साना उपनदीहरूमा लुंदी, लस्ति, पाति, रति, जहरे, मल्याङ्दी, चर्दी, लमाय, बाच्छा र सेति समावेश छन्। यी जलस्रोतबाट सिंचाइको पूर्ण उपयोग हुन नसकेको भनाइ छ, तर ढुंग्गा–गिटी–बालुवाका स्रोतका रूपमा प्रयोग भइरहेका छन्।

ऊर्जामा लघुजलविद्युत योजना धेरै बस्तीमा क्रियाशील छन्। देउपुर क्षेत्रमा १४ मेगावाट क्षमताको मोदिखोला जलविद्युत योजना सञ्चालनमा रहेको छ, जसपछिका वर्षहरूमा बिद्युतिकरण तीव्र बएको उल्लेख छ। राष्ट्रिय प्रसारण लाइनबाट धेरै बस्तीमा आपूर्ति पुगेको र फलामखानी क्षेत्रमा हावाबाट बिजुली उत्पादनको नमुना परीक्षण गरिएको जानकारी पाइन्छ।

अर्थतन्त्र र जीविकोपार्जन

जिल्लाको मुख्य रोजगारी कृषि हो। धेरै कृषक परम्परागत पद्धतिमा निर्भर भएकाले आम्दानी वृद्धि चुनौतीपूर्ण छ। आलु, अदुवा, अलैंची, कफी र बेसार जस्ता बाली तथा अमिलो जातका फल, लप्सी, केरा, लीची, आरु, ओखर र नास्पाती उत्पादन हुने वर्णन भेटिन्छ। पशुपालनमा बाख्रा, कुखुरा, बंगुर, खरायो, गाई–भैंसी सामान्य छन्। सरकारी सेवामा सहभागिता र वैदेशिक रोजगारी पनि महत्वपूर्ण आम्दानीका स्रोत हुन्।

सूक्ष्म उद्यमतर्फ क्यान्डी, जाम–जेली, अचार, छाला जुत्ता, अल्लो कपडा, टिका, साबुन तथा मौरीपालनजस्ता क्रियाकलाप सुरु भएका छन्। समथर वेसीका फाँटमा उन्नत जातका खाद्यान्न विस्तारले लाभ लिन सकिने बताइन्छ।

शिक्षा र स्वास्थ्य

शैक्षिक सञ्जालमा ५ क्याम्पस, १९ उच्च माध्यमिक, ६२ माध्यमिक, ३४ निम्न माध्यमिक र २१८ प्राथमिक विद्यालय सूचीकृत छन्, साथै निजी स्रोतका केही माध्यमिक विद्यालय सञ्चालनमा छन्। १६ वटा श्रोत केन्द्रअन्तर्गत सम्पूर्ण विद्यालयहरू समेटिएको छ। साक्षरता ६५ प्रतिशतभन्दा माथि पुगेको र वार्षिक एस.एल.सी. उत्तीर्ण दर प्रदेशका धेरै जिल्लाभन्दा उच्च रहने उल्लेख छ।

स्वास्थ्य सेवामा जिल्ला अस्पतालबाहेक १० स्वास्थ्य चौकी र ४२ उपस्वास्थ्य चौकीबाट आधारभूत उपचार उपलब्ध हुन्छ। ठूलीपोखरी र लुंखु देउरालीका प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र सक्रिय छन्। फलेवासस्थित हेल्पिङ ह्यान्ड्स सामुदायिक स्वास्थ्य क्लिनिकले एक्स–रे, ईसीजी, अल्ट्रासाउन्ड, प्रयोगशाला, फार्मेसी, सामान्य शल्यक्रिया र प्रसूति सेवा प्रदान गर्ने जनाइएको छ। ४ आयुर्वेदिक स्वास्थ्य केन्द्रले पनि सेवा दिइरहेका छन्।

इतिहास र नामाकरण

जिल्लाको नाम बारे स्थानीय परम्परामा पार्वतीदेवीको जन्मस्थल हालको पाङ्ग क्षेत्र मानिने किम्वदन्ती पाइन्छ। परापूर्वकालमा पातीचौरलाई पार्वती चोक र पातीखोलालाई पार्वती गङ्गा भनिन्थ्यो भन्ने दाबीहरू उद्धृत छन्।

ऐतिहासिक दृष्टिले चौविसे राज्यमध्ये पर्वत राज्य बलियो मानिन्थ्यो। राजा मलेबंका पालामा यस राज्यको प्रभाव उत्तरतिर भोट, दक्षिणमा गुल्मी र गल्कोट, पूर्वतिर मोदी खोला र पश्चिमतिर जुम्लासम्म फैलिएको भनाइ छ। उक्त राज्य वि.सं. १८४४ मा एकीकरणपश्चात् नेपालमा विलय भयो। वर्तमान जिल्ला सीमा त्यही ऐतिहासिक राज्यभन्दा सानो दायरामा सीमित छ।

पर्यटन र सांस्कृतिक स्थल

कुश्मा नजीकैको गुप्तेश्वर गुफा र मोदीबेनी क्षेत्र आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटक आकर्षण हुन्। शिवरात्रि, ठूली एकादशी र बालाचतुर्दशीमा भक्तजनको भीड लाग्ने जनश्रुति छ। अन्य गुफाहरूमा ज्ञादीको अलपेश्वर, पाङ्गको भुवनेश्वरी, वर्राचौरको सितलपाटी र लुंखुको चनौटे भिरमुनिको ढाउ समेटिन्छन्। धार्मिक–ऐतिहासिक स्थलमा मोदीबेनीको नरसिंह मन्दिर, सेतीवेणीको शालिग्राम शिला, धाइरिङको भुमे, लुंखु–चिसापानीको कालिका मन्दिर, कुश्मा, आर्थर र भोर्लेका बौद्ध गुम्बा, ठूली पोखरीको बाटुलेचौर, होश्रादीको पैंयुकोट, धुवाकोट, माझफाँटको कर्णोल दरबार र लुंखुको महाशिला समावेश छन्।

नजिकैको पोखरा र विश्व प्रख्यात अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्रतर्फ गएका यात्रु आकर्षित गर्न सके पर्यटन प्रवर्द्धनको सम्भावना उच्च देखिन्छ।

समाज र जनजीवन

जातीय संरचनामा ब्राह्मण, क्षेत्री, मगर, गुरुङ, कामी, दमाई, सार्की, कुँवर, नेवार, घर्ती, ठकुरी, सन्यासी, कुमाल, वोटे, माझी, थकाली र मुस्लिम समुदायको वासोबस रहेको उल्लेख छ। खानेपानी सुविधा करिब दुईतिहाइभन्दा बढी घरधुरीमा पुगेको र सौचालय निर्माण अझै विस्तारोन्मुख रहेको विवरण पाइन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “पर्वत जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). पर्वत जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_67,
  title = {पर्वत जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}