कपिलवस्तु जिल्ला

कपिलवस्तु जिल्ला लुम्बिनी प्रदेशअन्तर्गतको एक महत्वपूर्ण जिल्ला हो, जसको प्रशासनिक केन्द्र तौलिहवामा अवस्थित छ। जिल्ला १,७३८ वर्ग किमी क्षेत्रफलक भएको समथर तराई र चुरे फेदीको भू–आकृतिले बनेको छ। सन् २००१ मा जनसङ्ख्या ४८१,९७६ थियो, जुन २०११ मा ५७१,९३६ पुगेको देखिन्छ; २०२१ का लागि स्रोतहरूमा ६७१,९७६ र ६८६,७३९ भन्ने छुट्टाछुट्टै आँकडा पाइन्छन्। संघीय प्रतिनिधित्वका लागि ३ र प्रदेशतर्फ ६ निर्वाचन सिट तोकिएका छन्।

भौगोलिक अवस्थिति र सिमाना

कपिलवस्तु भू–आकृतिले दुई प्रमुख भाग समेट्छ—तल्लो तराईको समथर भाग र चुरे शृङ्खलाको फेदी। समुन्द्र सतहबाट करिब ९३ देखि १,४९१ मि. उचाइको दायरा भित्र पर्छ। पूर्वतर्फ रुपन्देही जिल्ला, उत्तर र उत्तरपश्चिमतर्फ क्रमशः अर्घाखाँची जिल्ला र दाङ जिल्ला रहन्छन्। पश्चिममा भारतको बलरामपुर जिल्ला, उत्तर प्रदेश र दक्षिणतर्फ सिद्धार्थनगर जिल्ला सिमाना पर्छन्, दुवै उत्तर प्रदेश राज्यअन्तर्गत। मध्य भागबाट बग्ने वाणगङ्गा नदीले जिल्ला दुई भू–खण्डमा विभाजन गरेको छ।

जलवायु र प्राकृतिक बनावट

उष्ण र आर्द्र मैदान प्रबल छ, जहाँ ३०० मि. भन्दा तलको तल्लो उष्णकटिबन्धीय क्षेत्रले करिब ८६.८% भाग ओगट्छ। ३००–१,००० मि. बीचको माथिल्लो उष्णकटिबन्धीय भाग १२.०% छ भने १,०००–२,००० मि. दायराको उपोष्णकटिबन्धीय भू–भाग करिब १.२% मात्र हो। गर्मीयाममा तापक्रम ४०°से. नाघ्न सक्छ र जाडोयाममा १५°से. भन्दा तल झर्ने अवस्था देखिन्छ। यस्तो मौसमी चरमका कारण भाइरल ज्वरो, डेंगु, मलेरिया जस्ता सरुवे रोग तथा चिसो जन्य समस्या र झाडापखाला देखिने उल्लेख छ।

प्रशासनिक संरचना

जिल्लामा जम्मा १० स्थानीय तह छन्—६ नगरपालिका र ४ गाउँपालिका। नगरपालिकाहरू: कपिलवस्तु नगरपालिका, वाणगङ्गा, बुद्धभूमि, शिवराज, कृष्णनगर र महाराजगञ्ज। गाउँपालिकाहरू: मायादेवी, यशोधरा, शुद्धोधन र विजयनगर। यी स्थानीय तहहरूमार्फत सेवा–प्रशासन सञ्चालन हुन्छ।

जनसांख्यिकी

सन् २००१ को जनगणनामा ४८१,९७६ र २०११ मा ५७१,९३६ जनसङ्ख्या दर्ता भएको देखिन्छ। २०२१ का लागि दुई फरक तथ्याङ्क—६७१,९७६ र ६८६,७३९—उल्लेख भएका छन्; यसबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ। २०११ अनुसार मातृभाषीमध्ये करिब ४९.९% अवधी भाषा, १७.८% उर्दू, १७.०% नेपाली भाषा र ११.३% थारु भाषाभाषी रहेकाछन्, अन्य भाषाहरूको अंश अत्यल्प रहेको उल्लेख छ। धर्मसम्बन्धी विवरणमा हिन्दू जनसंख्या करिब ८०.६% भएको देखिन्छ, तर अन्य धर्महरूको अंशबारे स्रोत अपूर्ण छ। सोही वर्षको साक्षरतामा ५४.७% ले पढ्न–लेख्न सक्छन्, ३.६% ले केवल पढ्न सक्छन् र ४१.५% निरक्षर छन्।

अर्थतन्त्र र व्यापार

स्थानीय अर्थतन्त्रको आधार कृषि हो। धान प्रमुख अन्नबाली हो भने उखु महत्वपूर्ण नगदे बालीका रूपमा उल्लेखित छ। उत्पादन परिमाण करिब दायरा अनुसार धान १,५०,००० मेट्रिक टनभन्दा बढी, गहुँ २५,०००–३५,०००, उखु १,७५,००० भन्दा बढी र तेलबाली १,०००–५,००० मेट्रिक टन रहेको छ। वैदेशिक रोजगारीतर्फ जाने युवा जनसंख्या पनि उल्लेख्य छ। प्रमुख बजार–केन्द्रहरूमा तौलिहवा, कृष्णनगर, चन्द्रौटा, गोरुसिङ्गे, जितपुर, पकडी र लबनी पर्छन्।

इतिहास, नामाकरण र सांस्कृतिक सम्पदा

पुरानो परम्पराअनुसार ऋषि कपिलद्वारा प्रतिपादित प्रकृति–पुरुष द्वैतदर्शनसँग जोडिएको शाक्य गणराज्यको केन्द्र क्षेत्र भएकाले ‘कपिलवस्तु’ नाम रहन गएको भन्ने व्याख्या भेटिन्छ। तिलौराकोटसहित गोटिहवा, निग्लिहवा र सगरहवा जस्ता स्थलहरू पुरातात्विक दृष्टिले महत्वपूर्ण छन्; गोटिहवा र निग्लिहवा क्रमशः कक्रुछन्द र कनकमुनि बुद्धसँग सम्बन्धित स्थलका रूपमा स्थानीय परम्परामा ख्यात छन्।

बाणगङ्गाको पूर्व, सीमाक्षेत्र र राजमार्गबीचका भू–भागमा बुद्ध–सम्बन्धी सयौँ स्थल पहिचान गरिएको छ। एकातिर १३८ भन्दा बढी स्थलको उल्लेख छ भने अर्को अध्ययनले १३६ स्थल पहिचान भएको भनी जनाएको छ; यसबारे पनि स्रोतहरूमा मतभेद छ। यिनलाई विश्व सांस्कृतिक सम्पदाको सूचीमा समावेश गर्न युनेस्कोमा प्रस्ताव गर्ने पहल भएको उल्लेख भेटिन्छ। वन–क्षेत्र र जलस्रोतले जैविक तथा सांस्कृतिक विविधतालाई समेटेका छन्।

सांस्कृतिक जीवनमा विजयादशमी, दीपावली, होली, रामनवमी, नागपञ्चमी, शिवरात्रि आदि चाडपर्व प्रमुख रूपमा मनाइन्छन्। तौलिहवास्थित तौलेश्वरनाथ मन्दिरमा शिवरात्रि र श्रावणमा ठूलो जमघट लाग्ने उल्लेख छ। थारु समुदायसहित स्थानीय बासिन्दाले माघी (मकर संक्रान्ति) पर्व विशेष रूपमा मनाउँछन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “कपिलवस्तु जिल्ला”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/कपिलवस्तु_जिल्ला (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). कपिलवस्तु जिल्ला [Kapilvastu District]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/कपिलवस्तु_जिल्ला

“कपिलवस्तु जिल्ला [Kapilvastu District].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/कपिलवस्तु_जिल्ला. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “कपिलवस्तु जिल्ला [Kapilvastu District].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/कपिलवस्तु_जिल्ला.

@misc{nepaliencyclopedia_73,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {कपिलवस्तु जिल्ला [Kapilvastu District]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%81_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - कपिलवस्तु जिल्ला [Kapilvastu District]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%81_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -