रुपन्देही जिल्ला

रुपन्देही जिल्ला नेपालका लुम्बिनी प्रदेशमा अवस्थित एक प्रशासनिक इकाइ हो। यसको पूर्वमा नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम), पश्चिममा कपिलवस्तु जिल्ला, उत्तरमा पाल्पा जिल्ला र दक्षिणमा उत्तर प्रदेश (भारत) पर्छन्। गौतम बुद्धको पवित्र जन्मस्थल लुम्बिनी भएको कारण यस जिल्लाको राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान बलियो छ। समथर भौगोलिक स्वरूप, सडकमार्ग र बजार नजिकताका कारण कृषि, उद्योग र सेवा गतिविधि सँगसँगै विकसित भएका छन्।

भू-आकृति र वातावरण

जिल्ला मुख्यतः तराईको समथर भूभागमा फैलिएको छ। वर्षायाममा नदी–नालामा पानीको बहाव तीव्र हुँदा जमिन कटान, बाढी, भू–क्षय र पहिरोसमेत देखिने समस्या उल्लेखित छ। नदी र नाला नै प्रमुख सतही जलस्रोत मानिन्छन्, जसले सिंचाइ र दैनिक प्रयोग दुवैमा आधार प्रदान गर्छन्।

इतिहास र नामकरण

स्थानीय परम्परागत भनाइअनुसार, जिल्लाको नाम मायादेवीसँग सम्बन्धित छ। उनी देवदह नगरपालिका क्षेत्रको भवानीपुरमा जन्मिएको उल्लेख छ, र सौन्दर्यका कारण ‘रूपिदेवी’ भनेर पुकारिन्थ्यो भन्ने कथन प्रचलित छ। यही पदावली रूपान्तर हुँदै ‘रूपिन्देही’ भनी उच्चारित भई पछि ‘रुपन्देही’ बनेको भनाइ भेटिन्छ।

जनसंख्या र भाषा

यहाँका समुदायहरूमा ब्राह्मण, क्षेत्री, थारु, मुसलमान, यादव, लोध, गुरुङ, पासी, तेली, मल्लाह र धोबी उल्लेखनीय मानिन्छन्। भाषिक रूपमा, करिब ६१% ले भोजपुरी, २४% ले नेपाली, ९% ले थारु र बाँकी ६% ले अन्य भाषाहरू बोल्ने गरिएको विवरण पाइन्छ।

अर्थतन्त्र र कृषि

जिल्लाको मुख्य आजीविका कृषि हो। समग्र क्षेत्रफलमध्ये करिब ८५९२२२ हेक्टर जमिन खेतीका लागि उपयुक्त रहेको उल्लेख छ। कच्चा पदार्थको उपलब्धता, मेशिनरी तथा उपकरण आयातमा सहजता, नजिक रहेका बजार र श्रम पहुँचका कारण कृषि–आधारित उद्यमदेखि विविध उद्योग स्थापना भएका छन्।

सिँचाइ र जलस्रोत

खेतीयोग्य जमिनमध्ये करिब ४८% क्षेत्रमा सिंचाइ सुविधा पुगेको विवरण रहेको छ। सतही (नदी–नाला), भूमिगत र लिफ्ट प्रविधिमार्फत सिंचाइ गरिन्छ। यद्यपि, वर्षायाममा आएको अत्यधिक बहावले बाढी, भू–क्षय र नदी कटानका जोखिम बढ्ने हुँदा कृषि उत्पादन र बसोबास क्षेत्र प्रभावित हुने उल्लेख छ।

उद्योग, बजार र यातायात

समथर भू–भाग र यातायात पहुँचका कारण साना, मझौला र ठूला गरी विभिन्न उद्योग सञ्चालन भएका छन्। महेंद्र राजमार्ग र सिद्धार्थ राजमार्गका कारण सामान यातायात र बजार पहुँच सहज भएको मानिन्छ। बुटवल उपमहानगरपालिका र सिद्धार्थनगर नगरपालिका जिल्ला भित्रका प्रमुख औद्योगिक तथा व्यापारिक केन्द्रहरूको रूपमा परिचित छन्।

प्रशासनिक संरचना

रुपन्देहीमा १६ वटा स्थानीय तह रहेका छन्, जसमा १ उपमहानगरपालिका, ५ नगरपालिका र १० गाउँपालिका समावेश छन्। प्रमुख शहरी तहहरूमा बुटवल उपमहानगरपालिका, तिलोत्तमा नगरपालिका, सिद्धार्थनगर नगरपालिका, लुम्बिनी सांस्कृतिक नगरपालिका र सैनामैना नगरपालिका पर्दछन्।

उपमहानगरपालिका र नगरपालिका

• बुटवल उपमहानगरपालिका — वडा १९; केन्द्र बुटवल; जनसंख्या १,९४,३३५; क्षेत्रफल १०१.६१ वर्ग किमी; घनत्व १,९००।
• देवदह नगरपालिका — वडा १२; केन्द्र देवदह; जनसंख्या ७२,४५७; क्षेत्रफल १३६.९५ वर्ग किमी; घनत्व ५३०।
• लुम्बिनी सांस्कृतिक नगरपालिका — वडा १३; केन्द्र लुम्बिनी आदर्श; जनसंख्या ७२,४५७; क्षेत्रफल ११२.१२ वर्ग किमी; घनत्व ६५०।
• सैनामैना नगरपालिका — वडा ११; केन्द्र बुद्धनगर; जनसंख्या ७८,३९३; क्षेत्रफल १६२.१८ वर्ग किमी; घनत्व ४८०।
• सिद्धार्थनगर नगरपालिका — वडा १३; केन्द्र भैरहवा; जनसंख्या ७४,४३६; क्षेत्रफल ३६.०३ वर्ग किमी; घनत्व २,१००।
• तिलोत्तमा नगरपालिका — वडा १७; केन्द्र आनन्दवन; जनसंख्या १४९,४७९; क्षेत्रफल १२६.१९ वर्ग किमी; घनत्व १,२००।

गाउँपालिका

• ओमसतिया गाउँपालिका — वडा ६; केन्द्र हाटी फर्साटिकर; जनसंख्या ४१,१४१; क्षेत्रफल ४८.५४ वर्ग किमी; घनत्व ८५०।
• कञ्चन गाउँपालिका — वडा ५; केन्द्र ब्यहोरी; जनसंख्या ४२,५२८; क्षेत्रफल ५८.५१ वर्ग किमी; घनत्व ७३०।
• कोटहीमाई गाउँपालिका — वडा ७; केन्द्र मझगावा; जनसंख्या ४५,९४५; क्षेत्रफल ५८.२६ वर्ग किमी; घनत्व ७९०।
• गैडहवा गाउँपालिका — वडा ९; केन्द्र विष्णुपुरा; जनसंख्या ५६,१४९; क्षेत्रफल ९६.७९ वर्ग किमी; घनत्व ५८०।
• मर्चवारी गाउँपालिका — वडा ७; केन्द्र रायपुर; जनसंख्या ४०,८८०; क्षेत्रफल ४८.५५ वर्ग किमी; घनत्व ८४०।
• मायादेवी गाउँपालिका — वडा ८; केन्द्र कम्हरिया; जनसंख्या ५६,१७०; क्षेत्रफल ७२.४४ वर्ग किमी; घनत्व ७८०।
• रोहिणी गाउँपालिका — वडा ७; केन्द्र धकधइ; जनसंख्या ४३,३२७; क्षेत्रफल ६४.६२ वर्ग किमी; घनत्व ६७०।
• शुद्धोधन गाउँपालिका — वडा ७; केन्द्र मानपकडी; जनसंख्या ४१,९०७; क्षेत्रफल ५७.६६ वर्ग किमी; घनत्व ७३०।
• सम्मरीमाई गाउँपालिका — वडा ७; केन्द्र फरेना; जनसंख्या ४३,०४४; क्षेत्रफल ५०.७८ वर्ग किमी; घनत्व ८५०।
• सियारी गाउँपालिका — वडा ७; केन्द्र हर्नैया; जनसंख्या ४४,९८५; क्षेत्रफल ६६.१७ वर्ग किमी; घनत्व ६८०।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “रुपन्देही जिल्ला”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/रुपन्देही_जिल्ला (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). रुपन्देही जिल्ला [Rupandehi District]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/रुपन्देही_जिल्ला

“रुपन्देही जिल्ला [Rupandehi District].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/रुपन्देही_जिल्ला. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “रुपन्देही जिल्ला [Rupandehi District].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/रुपन्देही_जिल्ला.

@misc{nepaliencyclopedia_72,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {रुपन्देही जिल्ला [Rupandehi District]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B9%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - रुपन्देही जिल्ला [Rupandehi District]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B9%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -