नेपालको प्रशासनिक विभाजन

नेपालको प्रशासनिक विभाजन नेपालको उपराष्ट्रिय शासन र सेवा वितरणको औपचारिक ढाँचा हो। वर्तमान व्यवस्थाअनुसार पहिलो तहमा सात प्रदेश छन्; तिनअन्तर्गत ७७ जिल्ला पर्छन्, र जिल्ला समेतका नगरपालिका वा गाउँपालिका साना वडा मा विभाजित छन्। यो संरचना नेपालको संविधान २०७२ लागू भएपछि सुदृढ गरिएको हो, जसअगाडि देशलाई विकास क्षेत्र र अञ्चल मा बाँडिएको थियो।

संघीय तह र मूल ढाँचा

संघीय संरचनामा सात प्रदेश पहिलो तहका इकाइ हुन्। प्रदेशभित्रका जिल्लाहरू स्थानीय शासनको समन्वय र प्रशासनका आधारभूत कडीका रूपमा रहेका छन्। प्रत्येक जिल्ला अन्ततः नगरपालिका वा गाउँपालिकामा विभक्त हुन्छ, र तिनका वडाहरू स्थानीय स्तरको प्राथमिक एकाइ हुन्। यो समग्र ढाँचा सङ्घीय सरकारको नीतिगत मार्गदर्शनमा काम गर्छ।

प्रदेशहरू

प्रदेश सीमा र परिचय संविधानको अनुसूची ४ अनुसार परिभाषित गरिएको छ। विद्यमान जिल्लाहरू समेटी प्रदेश बनेका हुन्, र जिल्ला पुनर्संरचनाबाट दुई अतिरिक्त जिल्ला थपिएको उल्लेख स्रोतमा पाइन्छ। सातै प्रदेशका राजधानी, क्षेत्रफल र २०७८ सालको जनसङ्ख्या यसप्रकार छन्:

• कोशी प्रदेश — राजधानी विराटनगर; क्षेत्रफल २५,९०५ वर्ग कि.मी.; जनसङ्ख्या ४९,६१,४१२।
• मधेश प्रदेश — राजधानी जनकपुर; क्षेत्रफल ९,६६१ वर्ग कि.मी.; जनसङ्ख्या ६१,१४,६००।
• बागमती — राजधानी हेटौँडा; क्षेत्रफल २०,३०० वर्ग कि.मी.; जनसङ्ख्या ६१,१६,८६६।
• गण्डकी — राजधानी पोखरा; क्षेत्रफल २१,५०४ वर्ग कि.मी.; जनसङ्ख्या २४,६६,४२७।
• लुम्बिनी — राजधानी देउखुरी; क्षेत्रफल २२,२८८ वर्ग कि.मी.; जनसङ्ख्या ५१,२२,०७८।
• कर्णाली — राजधानी वीरेन्द्रनगर नगरपालिका; क्षेत्रफल २७,९८४ वर्ग कि.मी.; जनसङ्ख्या १६,८८,४१२।
• सुदूरपश्चिम — राजधानी धनगढी; क्षेत्रफल १९,५३९ वर्ग कि.मी.; जनसङ्ख्या २६,९४,७८३।

जिल्ला र समन्वय निकाय

प्रदेशभित्रका ७७ जिल्ला स्थानीय योजना र समन्वयका लागि जिम्मेवार छन्। जिल्ला तहमा जिल्ला समन्वय समिति स्थापना गरिएको छ, जसले अघिल्लो जिल्ला विकास समितिलाई प्रतिस्थापन गरेको हो। अघिल्ला ७५ जिल्लामा कार्यरत समिति हरू २०७२ पछि पुनर्संरचित भई ७७ समन्वय समितिमा रूपान्तरण भएका, तर अधिकार पूर्ववत् समितिहरूभन्दा कम रहेको उल्लेख छ।

संवैधानिक पुनर्संरचना र स्थानीय तह

नयाँ संविधानको आवश्यकता पुरा गर्न २०७२ मा स्थानीय तह व्यापक रूपमा पुनर्संरचना गरियो। सो क्रममा पुराना नगरपालिका र गाउँ विकास समितिहरू (३,९०० भन्दा बढी) लाई समेटेर ७५३ नयाँ स्थानीय निकाय अर्थात् नगरपालिका र गाउँपालिका बनाइयो। पहिलेकै ७५ जिल्ला विकास समिति प्रणाली हटाई ७७ जिल्ला समन्वय समितिका रूपमा समायोजन गरिएको पनि स्रोतले देखाउँछ।

नगरपालिकाहरू

नगरपालिका त्यस्ता शहरी स्थानीय निकाय हुन् जसले न्यूनतम जनसङ्ख्या र पूर्वाधार मापदण्ड पुरा गरी सरकारबाट घोषणा पाएका हुन्छन्। सहरी स्थानीय तह तीन तहमा वर्गीकृत छन्—महानगरपालिका, उपमहानगरपालिका र नगरपालिका। हाल महानगरपालिका ६ वटा छन्: काठमाडौँ, भरतपुर, विराटनगर, ललितपुर, वीरगञ्ज र पोखरा। नगरपालिकाको कूल सङ्ख्याबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ; कतै २७६ र कतै २९३ उल्लेख पाइन्छ।

गाउँपालिकाहरू

गाउँपालिका २०७३ सालमा स्थापित स्थानीय तह हुन्, जसले गाउँ विकास समिति व्यवस्था विस्थापित गरे। तिनको उद्देश्य पूर्ववत् गाउँ विकास समितिसरह स्थानीय सेवा र विकास हो, तर राजस्व तथा कर सङ्कलनमा बढी अधिकारसहित सञ्चालन हुन्छन्। वार्षिक बजेटको हैसियत पनि पहिलेभन्दा उच्च हुने र धेरै पुराना एकाइहरू गाभिएर नयाँ गाउँपालिका बनेका उल्लेख पाइन्छ। हाल ४६० गाउँपालिकाहरू रहेको तथ्य प्रस्तुत गरिएको छ।

ऐतिहासिक विभाजन: विकास क्षेत्र र अञ्चल

२०७२ भदौ २४ अघिसम्म नेपाल पाँच विकास क्षेत्र र चौध अञ्चलमा विभाजित थियो। २०६८ को जनगणनाताका ७५ जिल्ला थिए र ती जिल्ला भित्र गाउँ विकास समिति तथा नगरपालिका रहेका थिए। २०५८ को जनगणनामा ३,९१५ गाउँ विकास समिति र २८ नगरपालिका सूचीकृत थिए। विकास क्षेत्रहरू—सुदूरपश्चिमाञ्चल, मध्यपश्चिमाञ्चल, पश्चिमाञ्चल, मध्यमाञ्चल र पूर्वाञ्चल—भित्र महाकाली, सेती, कर्णाली, भेरी, राप्ती, धौलागिरी, गण्डकी, लुम्बिनी, जनकपुर, बागमती, नारायणी, मेची, कोशी र सगरमाथा जस्ता अञ्चल समावेश थिए।

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपालको प्रशासनिक विभाजन”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_प्रशासनिक_विभाजन (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). नेपालको प्रशासनिक विभाजन [Administrative divisions of Nepal]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_प्रशासनिक_विभाजन

“नेपालको प्रशासनिक विभाजन [Administrative divisions of Nepal].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_प्रशासनिक_विभाजन. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “नेपालको प्रशासनिक विभाजन [Administrative divisions of Nepal].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_प्रशासनिक_विभाजन.

@misc{nepaliencyclopedia_516,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {नेपालको प्रशासनिक विभाजन [Administrative divisions of Nepal]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%A8},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - नेपालको प्रशासनिक विभाजन [Administrative divisions of Nepal]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%A8
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -