नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)

नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र) संक्षेपमा नेकपा (माओवादी केन्द्र) नेपालको बहुल वाम धाराको प्रतिनिधि दल रह्यो। यसले संघीय निर्वाचन तथा सरकार निर्माणमा निर्णायक प्रभाव जमायो र कहिल्यै एकल बहुमत नजित्दा पनि निर्णायक शक्ति बन्दै गठबन्धन राजनीति निर्धारण गर्न सक्ने स्थितिमा पुग्यो। केन्द्रीय समितिको निर्णयअनुसार आठ कम्युनिस्ट दल–समूहसँग एकतामा उन्मुख भएसँगै ‘नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी’ बन्ने घोषणा गरियो, र सो घोषणापछि माओवादी केन्द्र स्वतः विघटनतर्फ गयो।

उत्पत्ति र नामपरिवर्तन

यो संगठनको जड वि.सं. २०५१ मा बनेको नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकता केन्द्र) मा पर्छ। वि.सं. २०५२ मा नाम रूपान्तरण गरी दल नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी) का रूपमा चिनियो। वि.सं. २०६५ मा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकता केन्द्र–मसाल) र यसको निर्वाचनिक मोर्चा जनमोर्चा नेपाल सँग एकीकृत भएपछि एकीकृत नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी) नाम प्रचलनमा आयो। विभिन्न टुक्रिएका धाराहरूलाई समेट्दै वि.सं. २०७३ तिर पार्टी आफ्नो “माओवादी केन्द्र” संरचनामा रूपान्तरित भयो।

नेतृत्व र सरकार सञ्चालन

पार्टीको प्रारम्भदेखि नै शीर्ष नेतृत्वमा पुष्पकमल दाहाल रहे, र यही निरन्तरताले दलको रणनीति र गठबन्धन उन्मुख कार्यशैलीलाई आकार दियो। वि.सं. २०६५ र २०७३ मा दाहालको नेतृत्वमा, र वि.सं. २०६८ मा बाबुराम भट्टराईको नेतृत्वमा गरी दलले तीन पटक संघीय सरकारको नेतृत्व गर्‍यो। प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७९ मा दलले ३२ सिट जित्यो र तेस्रो ठूलो संसदीय शक्ति बन्यो। सो निर्वाचनपश्चात दाहाल सत्तारूढ गठबन्धनबाट करिब १.५ वर्ष प्रधानमन्त्री बनेर वि.सं. २०८१ असारसम्म पदासीन रहे।

एकता, विघटन र पुनरुत्थान

वि.सं. २०७५ जेठ ३ मा पार्टीले नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी) सँग विलय गरेर संयुक्त रूपमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी गठन गर्ने निर्णय गर्‍यो, जसपछि माओवादी केन्द्रको पृथक् अस्तित्व अन्त्य मानियो। तर, उक्त संयुक्त दलको नामसम्बन्धी विवादमा सर्वोच्च अदालतले ‘ऋषि कट्टेल’ पक्षको दाबी मान्यता दिएपछि वि.सं. २०७७ फागुन २३ मा माओवादी केन्द्र पुनर्जीवित भयो। पछिल्लो चरणमा, केन्द्रीय समितिले आठ अन्य वाम समूहसँग मिलेर “नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी” बनाउने घोषणा गरेपछि माओवादी केन्द्र पुनः स्वतः विघटन प्रक्रियामा प्रविष्ट भयो। सो समयरेखा तथा प्रक्रियाबारे आधिकारिक विवरणहरू क्रमशः सार्वजनिक हुने बताइन्छ।

सदस्यता र संगठन

वि.सं. २०७८ मङ्सिरसम्म पार्टीले ७,५०,००० सदस्य रहेको दाबी गर्‍यो, जसअनुसार सदस्य संख्याका आधारमा यो नेपालको तेस्रो ठूलो दल ठहरिन्थ्यो। संगठनात्मक संरचना बहुस्तरीय थियो र प्रदेशदेखि स्थानीय तहका कमिटिहरूमा आधारित थियो भन्ने संकेत स्रोतमा पाइन्छ। यस्तो व्यापक दाबीले दलको परिचालन क्षमता र पहुँचबारे बहस उत्पन्न गर्‍यो।

चुनावी प्रदर्शन

वि.सं. २०६४ को निर्वाचनमा दलले ३१,४४,२०४ मतसहित २९.२८% प्राप्त गर्‍यो र ५७५ मध्ये २२० सिट जित्यो, समग्र हैसियतमा अग्रस्थानमा उभिँदै। वि.सं. २०७० मा १४,३९,७२६ मत (१५.२१%) प्राप्त गरी ५७५ मध्ये ८० सिटमा झर्‍यो र तेस्रो स्थानमा रह्यो। वि.सं. २०७४ को संघीय निर्वाचनमा १३,०३,७२१ मत (१३.६६%) र २७५ मध्ये ५३ सिट, भने वि.सं. २०७९ मा ११,७५,६८४ मत (११.१३%) र २७५ मध्ये ३२ सिट हात परेको थियो। यसरी, मतांश र सिट दुवैतर्फ पार्टी क्रमशः घट्दो तर स्थायी तेस्रो शक्तिका रूपमा कायम रह्यो।

२०७९ प्रादेशिक परिणाम (सिट)

• कोशी प्रदेश: १३/९३
• मधेस प्रदेश: ८/१०७
• बागमती प्रदेश: २१/११०
• गण्डकी प्रदेश: ८/६०
• लुम्बिनी प्रदेश: ९/८७
• कर्णाली प्रदेश: १३/४०
• सुदूरपश्चिम प्रदेश: ११/५३

यी परिणामहरूले प्रायः प्रदेशहरूमा दोस्रो वा तेस्रो स्थानघटका रूपमा दलको उपस्थितिलाई देखाउँछन् र गठबन्धन राजनीतिको आवश्यकता निरन्तर कायम रहेको संकेत दिन्छन्।

विवाद र टुक्रिने प्रवृत्ति

पार्टीभित्रको वैचारिक तथा संगठनात्मक असहमतिको पृष्ठभूमिमा, सह–महासचिव जनार्दन शर्माको नेतृत्वमा रहेको समूहले नेतृत्वप्रति असन्तुष्टि जनायो। सो समूहमा राम कार्की, अञ्जना विशङ्खे र सुदन किराँती समेत सहभागी रहे। तिनीहरूले पार्टीले आफ्नो वैचारिक आधार त्यागेको र सत्ता–सम्पर्कलाई “नेतृत्वको \"म्युजिकल चेयर\"” बनाएको आरोप लगाउँदै “प्रगतिशील अभियान, नेपाल” गठन भएको घोषणा गरे। यस्ता टुक्रिने प्रवृत्तिले दलभित्रको शक्ति–सन्तुलन र दीर्घकालीन रणनीतिमा तरङ्ग पैदा गर्‍यो।

यस दलको उत्थान, एकता, पुनरुत्थान र अन्ततः विघटनसम्मको यात्रा नेपालको राजनीतिको परिवर्तनशील प्रकृतिको एउटा प्रमुख दृष्टान्त मानिन्छ। निर्वाचनीय उतारचढाव, सरकार–निर्माणमा निर्णायक भूमिका र आन्तरिक मतभेदहरूको जटिलता यसको मुख्य विशेषता रह्यो।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाल_कम्युनिस्ट_पार्टी_(माओवादी_केन्द्र) (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र). In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाल_कम्युनिस्ट_पार्टी_(माओवादी_केन्द्र)

“नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र).” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाल_कम्युनिस्ट_पार्टी_(माओवादी_केन्द्र). Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र).” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाल_कम्युनिस्ट_पार्टी_(माओवादी_केन्द्र).

@misc{nepaliencyclopedia_485,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%80_(%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%93%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%80_%E0%A4%95%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0)},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%80_(%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%93%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%80_%E0%A4%95%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0)
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -