नेपालको राजनीति बहुदलीय प्रतिस्पर्धा र संसदीय परम्परामाथि उभिएको गणतान्त्रिक शासन व्यवस्थालाई सूचित गर्छ। कार्यपालिका पक्षबाट प्रधानमन्त्री र मन्त्रिपरिषद्ले राज्य सञ्चालन गर्छन्, जबकि कानून निर्माण र निगरानी अधिकार सङ्घीय संसदले प्रयोग गर्छ। प्रमुख पार्टीहरूबीचको शक्ति सन्तुलन, संवैधानिक रूपान्तरण र आन्दोलनहरूको प्रभावले यसको गतिशीलता निर्धारण गरेको देखिन्छ।
शासनको रूपरेखा
स्रोतअनुसार नेपालमा संसदीय गणतन्त्र लागू छ, जहाँ कार्यकारी शक्ति प्रधानमन्त्री र मन्त्रिपरिषद्मा केन्द्रित हुन्छ। व्यवस्थापिका अधिकार सङ्घीय संसदमार्फत प्रयोग हुन्छ, जसले नीतिगत तथा विधायी कार्य अघि बढाउँछ। न्यायिक पक्षमा सर्वोच्च अदालत शीर्ष निकायका रूपमा उल्लेख गरिएको छ।
व्यवस्थापिका र राजनीतिक दल
सङ्घीय संसद दुई सदनबाट बनेको देखिन्छ—प्रतिनिधि सभा र राष्ट्रिय सभा। प्रतिनिधि सभासम्बन्धी पदाधिकारी र दलगत भूमिकाबारे स्रोतमा विभिन्न नामहरू उद्धृत छन्, जसमा केहीले सदन नेतृत्व र विपक्षबारे रिक्तताको समेत संकेत गर्छन्। राष्ट्रिय सभामा पनि अध्यक्ष र उपाध्यक्षसम्बन्धी नामावली प्रस्तुत छ, तर समसामयिकता बारे स्पष्टता एकरूप छैन।
देशको मूलधार राजनीतिक दलहरूमा नेपाली कांग्रेस, नेकपा (एमाले), नेकपा (माओवादी केन्द्र), लोकतान्त्रिक समाजवादी पार्टी र जनता समाजवादी पार्टी समावेश छन्। स्रोतअनुसार तीन कम्युनिस्ट दल वामपन्थी मानिन्छन्, जबकि नेपाली कांग्रेस र लोसपा मध्यमार्गीदेखि मध्य–वाम धारमा परेको जनाइएको छ; जसपाबारे मध्य–वामदेखि वामतर्फ उन्मुख रहेको वर्णन पाइन्छ।
प्रजातान्त्रिक अभ्यास र निर्वाचन चक्र
वि.सं. २००७ र २०४७ पछि छोटो–छोटो लोकतान्त्रिक चरणहरूमा नेपाली कांग्रेसले प्रायः बहुमत प्राप्त गरेको उल्लेख छ। नेकपा (माओवादी केन्द्र)को औपचारिक राजनीतिक प्रवेशपछि पहिलो संविधानसभामा उनीहरू सबैभन्दा ठूलो दल बने भने दोस्रो संविधानसभामा नेपाली कांग्रेस अग्रस्थानमा आयो, यद्यपि कुनै दललाई पूर्ण बहुमत प्राप्त भएन।
२०७२ मा नयाँ संविधान जारी भएपछि २०७४ को पहिलो निर्वाचन चक्र सम्पन्न भयो। त्यसपछिको व्यवस्थामा केन्द्र र सातमध्ये छ प्रदेशमा वाम गठबन्धन/नेकपा नेतृत्वको सरकार बनेको स्रोतले जनाउँछ, र एउटै चुनाव चक्रमा नेपाली कांग्रेस मुख्य विपक्षी शक्तिका रूपमा विभिन्न तहमा उभिएको वर्णन छ।
वाम एकता, विवाद र फेरबदल (२०७७ पछिको परिदृश्य)
२०७७ सालतिर सत्तारूढ नेकपाभित्र सुरु भएको आन्तरिक द्वन्द्वले पार्टी संरचनामा व्यापक प्रभाव पारेको उल्लेख छ। विवाद बढ्दै जाँदा एकतापूर्वको अवस्थातर्फ फर्किँदै नेकपा (एमाले) र नेकपा (माओवादी केन्द्र) को पुनःअस्तित्व बलियो भएको बताइएको छ। सो अवधिमा केपी शर्मा ओलीले केही समय अल्पमत सरकारको नेतृत्व गरेका विवरण पाइन्छ, यद्यपि निरन्तरता कमजोर हुँदै गएकाे चित्रण छ।
स्रोतअनुसार स्थानीय तहमा नेपाली कांग्रेसको सुदृढ उपस्थिति देखियो, जबकि केन्द्र र प्रदेश तहमा शक्तिसन्तुलन परिवर्तित हुँदै गएको उल्लेख छ। परिणामतः सत्ता संयोजनहरू फेरबदल हुँदै, नीति–निर्णय र सरकार गठन प्रक्रियामा दलगत सहकार्य र विभाजन दुबै तीव्र बनेको देखिन्छ।
ऐतिहासिक मोड: २०५८ दरबार हत्याकाण्ड
१९ जेठ २०५८ मा भएको दरबार हत्याकाण्डमा तत्कालीन शाही परिवारका प्रमुख सदस्यहरू—राजा वीरेन्द्र, रानी ऐश्वर्या र युवराज दीपेन्द्र लगायतको मृत्यु भएको उल्लेख छ। घटनापछि युवराज केही समय कोमामा रहे; उत्तराधिकार व्यवस्थाअनुसार उनी राजा ठहरिए पनि होसमा फर्किनु अघि नै निधन भएको विवरण पाइन्छ। त्यसको दुई दिनपछि राजाका भाइ ज्ञानेन्द्र राजा घोषित भएको जानकारी स्रोतमा दर्ता छ।
२०६१–२०६४: शाही शासन र लोकतन्त्र आन्दोलन
२०६१ माघ १९ मा राजा ज्ञानेन्द्रले तत्कालीन मन्त्रिपरिषद् विघटन गरी राजकीय अध्यक्षतामा नयाें मन्त्रिमण्डल गठन गरेको घोषणा गरेको उल्लेख छ। सो कदमसँगै आपतकालीन/कडा शासकीय उपाय अपनाइएर सञ्चार नियन्त्रण, राजनीतिक नेताहरूको नजरबन्द र गिरफ्तारी बढेको विवरण पाइन्छ।
मुख्य विपक्षी धारका नेताहरू वैदेशिकतर्फ विस्थापित भई पुनर्संयोजनमा जुटेको र पुरानो संसदको बहुसंख्यक भाग प्रतिनिधित्व गर्ने सात दलको गठबन्धन बनेको जानकारी दिइएको छ। सो सन्दर्भले लोकतन्त्र आन्दोलन र प्रजातान्त्रिक आन्दोलन का चरणहरूलाई तीव्र बनाएको व्याख्या देखिन्छ।
संघीय संरचना र प्रशासनिक एकाइ
स्रोतअनुसार नेपाल सातवटा प्रदेशमा विभाजित रहेको देखिन्छ, जहाँ प्रादेशिक सरकार र प्रदेश सभा सञ्चालनमा छन्। प्रदेश प्रमुख र मुख्यमन्त्रीका कुरा पनि संरचनागत रूपमा उल्लेख गरिएको छ। स्थानीय तहमाअन्तर्गत जिल्ला, नगरपालिका र गाउँपालिका समावेश हुने र संघीय–प्रादेशिक–स्थानीय तीनै तहमार्फत शासन सञ्चालन हुने वृतान्त पाउन सकिन्छ।
समसामयिक नेतृत्व र अस्पष्टता
राष्ट्र प्रमुखतर्फ राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेल र उपराष्ट्रपति रामसहाय यादवको नाम स्रोतमा देखिन्छ। प्रतिनिनिधि सभामा सभामुखका रूपमा डोलप्रसाद अर्याल, राष्ट्रिय सभामा अध्यक्ष नारायणप्रसाद दाहाल र उपाध्यक्ष विमला घिमिरेकाे उल्लेख छ; केही स्थानमा सदन नेताको रूपमा कृष्णप्रसाद सिटौलाको नाम पनि दिइएको छ।
प्रधानमन्त्री सम्बन्धी विवरणमा स्पष्ट द्वैधता छ—कहीँ ‘बालेन शाह’ को नाम सूचीकृत छ भने अर्को ठाउँमा ‘शेर बहादुर देउवा’ कार्यरत रहेको दाबी गरिएको छ। सर्वोच्च अदालतका प्रधानन्यायाधीशका रूपमा प्रकाशमान सिंह राउतको नाम समावेश छ। यी ताजा विवरणहरूबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ भन्ने स्पष्ट संकेत मिल्छ।
चुनाव र संस्थागत समयरेखा
राष्ट्रपतिको निर्वाचन २०६५, २०७२, २०७४ र २०७९ सालमा भएको उल्लेख पाइन्छ। सङ्घीय संसदका निर्वाचन २०७४, २०७९ र २०८२ को समयरेखामा सूचीकृत छन्। स्थानीय तहका निर्वाचन २०७४ र २०७९ सालमा सम्पन्न भएको जानकारी दर्ता छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “नेपालको राजनीति” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q1155916
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९३/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
शैली छान्नुहोस्, त्यसपछि प्रतिलिपि गर्नुहोस् वा सन्दर्भ-व्यवस्थापक (Zotero, Mendeley, EndNote) का लागि फाइल डाउनलोड गर्नुहोस्। आजको मिति स्वतः राखिएको छ।
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपालको राजनीति”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_राजनीति (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). नेपालको राजनीति [Politics of Nepal]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_राजनीति
“नेपालको राजनीति [Politics of Nepal].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_राजनीति. Accessed 12 November 2026.
Nepali Encyclopedia Editors. “नेपालको राजनीति [Politics of Nepal].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_राजनीति.
@misc{nepaliencyclopedia_611,
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
title = {नेपालको राजनीति [Politics of Nepal]},
howpublished = {Nepali Encyclopedia},
year = {2026},
url = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BF},
urldate = {2026-11-12},
note = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}TY - ELEC AU - Nepali Encyclopedia Editors TI - नेपालको राजनीति [Politics of Nepal] T2 - Nepali Encyclopedia PY - 2026 DA - 2026/11/12 UR - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BF Y2 - 2026/11/12 LA - ne ER -
स्थायी लिङ्क: https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_राजनीति · अद्यावधिक १२ नोभेम्बर २०२६ · समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा
