नेपालको मर्यादाक्रम

नेपालको मर्यादाक्रम राज्यका उच्च पदहरू र प्रमुख निकायका अधिकारीहरूको औपचारिक अग्राधिकार तोक्ने प्रोटोकल सूची हो। यो सूची नेपाल सरकारका सबै तहमा मान्य हुन्छ र समारोह, कूटनीतिक व्यवहार तथा सरकारी कार्यव्यवस्थामा मार्गदर्शक मानिन्छ। संघीय शासनव्यवस्था लागू भएपछि यसलाई अद्यावधिक गरी २०७६ वैशाखमा प्रकाशित गरियो।

परिचय र प्रयोजन

मर्यादाक्रमको मूल उद्देश्य पदअनुसार अग्राधिकार स्पष्ट पारेर संस्थागत शिष्टाचार एकरूप बनाउनु हो। यसले आसनक्रम, सम्बोधन, सरकारी पत्राचार, परेड र राजकीय कार्यमा प्राथमिकता कस्तो हुने भन्ने निर्धारण गर्छ। सूची पदमा आधारित भएकाले पदधारीको नाम परिवर्तन भए पनि अग्राधिकारको तह परिवर्तन हुँदैन।

कानुनी आधार र प्रकाशन

संघीयतामा रुपान्तरणसँगै प्राथमिकताका तह पुनर्संरचना गरिए र २०७६ वैशाख १६ मा नेपाल राजपत्रमा नयाँ सूची प्रकाशित गरियो। त्यो प्रकाशन नै हालको औपचारिक सन्दर्भ हो। प्रकाशनले संघ, प्रदेश र स्थानीय तहका पदहरू समेटेर एउटै रूपरेखा प्रदान गरेको छ।

कुल संरचना र शीर्ष तह

सूची २२ तहमा व्यवस्थित छ। शीर्ष स्थानमा राष्ट्रपति राखिएको छ र त्यसपछि क्रमशः उपराष्ट्रपति र प्रधानमन्त्री पर्दछन्। शीर्ष तहमा नै प्रधानन्यायाधीश, प्रतिनिधि सभाका सभामुख तथा राष्ट्रिय सभाका अध्यक्षको अग्राधिकार निर्दिष्ट गरिएको छ। पूर्व राष्ट्रपतिदेखि पूर्व प्रधानन्यायाधीशसम्मका श्रेणी पनि छुट्टै तहमा राखिएका छन्।

संघीय कार्यपालिका र सङ्घीय संसद

संघीय कार्यपालिकामा नेपाल सरकारका मन्त्रीहरू, राज्यमन्त्रीहरू र सहायक मन्त्रीहरूको तह छुट्टाछुट्टै निर्धारण छ। संघीय विधायिकातर्फ प्रतिनिधि सभा र राष्ट्रिय सभाका पदाधिकारी, संसदीय दलका नेता तथा उपनेता, मुख्य सचेतक र प्रमुख सचेतक, साथै स्थायी समितिका सभापतिहरू तोकिएका तहमा पर्छन्। विपक्षी दलका नेता तथा सत्तापक्ष–विपक्षका सचेतकहरूलाई समेत विशिष्ट अग्राधिकार प्रदान गरिएको छ।

न्यायपालिका र संवैधानिक निकाय

न्यायपालिकातर्फ सर्वोच्च अदालतका न्यायाधीशहरू, न्यायिक परिषद्का सदस्य, महान्यायाधिवक्ता र उच्च अदालतका मुख्य न्यायाधीश तथा न्यायाधीशहरूको तह अलग–अलग तोकिएको छ। संवैधानिक निकायका प्रमुख र सदस्य, राष्ट्रिय योजना आयोगका उपाध्यक्ष र सदस्य, साथै नेपाल राष्ट्र बैंकका गभर्नरसमेत सूचीमा समावेश छन्।

प्रदेश तथा स्थानीय तह

प्रदेश तहमा प्रदेश प्रमुखहरू आफ्नै प्रदेशभित्र उच्च अग्राधिकारमा राखिन्छन्, र प्रदेश बाहिर अर्को तहमा पर्छन्। प्रदेश सरकारका मुख्यमन्त्री, मन्त्री र राज्यमन्त्री, प्रदेश सभाका सभामुख र उपसभामुख, सचेतक तथा समितिका सभापति पनि फरक–फरक तहमा समेटिएका छन्। स्थानीय तहतर्फ काठमाडौँ महानगरपालिकासहित महानगर, उपमहानगर, नगरपालिका र गाउँपालिकाका प्रमुख तथा उपप्रमुखलाई तहअनुसार स्थान दिइएको छ।

सुरक्षा, कूटनीति र अन्य निकाय

सुरक्षा निकायतर्फ नेपाली सेनाका रथीदेखि सहायक सेनानीसम्म, नेपाल प्रहरीका महानिरीक्षकलगायत विभिन्न तहका अधिकारी, सशस्त्र प्रहरी बलका समकक्ष पदाधिकारी, र राष्ट्रिय अनुसन्धान विभागका प्रमुखदेखि अनुसन्धान अधिकृतसम्मका तह छुट्टाछुट्टै निर्दिष्ट छन्। कूटनीतितर्फ नेपालस्थित विदेशी राजदूत, विदेशका लागि नेपाली राजदूत, कन्सुल जनरल, तथा संयुक्त राष्ट्र सङ्घका आवासीय संयोजकको अग्राधिकार तोकिएको छ। क्षेत्रीय संयोजनका सन्दर्भमा दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग संगठनका महासचिवसमेत सूचीमा पर्छन्।

सम्मान, शिक्षा र संस्कृतिसम्बन्धी निकाय

राज्यद्वारा प्रदान गरिने विशिष्ट उपाधि प्राप्त व्यक्तिहरूलाई तोकिएको तहमा राखिन्छ, जसमध्ये “नेपाल रत्न” तथा “राष्ट्र गौरव” प्राप्त महानुभावहरू छुट्टाछुट्टै तहमा पर्दछन्। उच्च शिक्षातर्फ विश्वविद्यालयका उपकुलपति, प्राध्यापक र सहप्राध्यापक, उपप्राध्यापक तथा सहायक प्राध्यापक क्रमशः तोकिएका तहमा समावेश छन्। संस्कृतिसम्बन्धी निकायतर्फ नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठानका पदाधिकारी पनि समेटिएका छन्।

ऐतिहासिक व्यवस्था

पूर्ववर्ती व्यवस्था २०४७–२०६५ सालमा लागू थियो। त्यतिबेला राजसंस्थाका सदस्यहरू शीर्ष तहमा राखिन्थे र त्यसपछि सरकार, संसद, न्यायपालिका तथा सुरक्षा निकायका पदाधिकारीहरू क्रमशः पर्दथे। गणतन्त्र र संघीय संरचना कार्यान्वयनपछि नयाँ मर्यादाक्रम २०७६ वैशाखमा राजपत्रमा प्रकाशित भई वर्तमान रूपले प्रयोजनमा आएको हो।

सूचीमा कतिपय स्थानमा नामसमेत उल्लेखित छन्, तर मर्यादाक्रमको सिद्धान्त पदमा आधारित छ। वैधानिक प्रभावकारिताका लागि नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित पाठ नै आधिकारिक सन्दर्भ मानिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपालको मर्यादाक्रम”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_मर्यादाक्रम (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). नेपालको मर्यादाक्रम. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_मर्यादाक्रम

“नेपालको मर्यादाक्रम.” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_मर्यादाक्रम. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “नेपालको मर्यादाक्रम.” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_मर्यादाक्रम.

@misc{nepaliencyclopedia_557,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {नेपालको मर्यादाक्रम},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - नेपालको मर्यादाक्रम
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -