नेपाल प्रहरी नेपालको असैनिक (गैर-सैनिक) राष्ट्रिय प्रहरी सेवा हो, जसको औपचारिक स्थापना वि.सं. २०१२ को ‘प्रहरी ऐन’ लागू भई आश्विनदेखि शुरू भएको मानिन्छ। संगठनात्मक रूपमा यो निकाय गृह मन्त्रालयअन्तर्गत सञ्चालन हुन्छ र मुख्यालय काठमाण्डौ महानगरपालिका–नक्सालस्थित प्रहरी प्रधान कार्यालयमा अवस्थित छ। यसको मूल भूमिकामा शान्ति–सुरक्षा कायम, अपराध नियन्त्रण र अनुसन्धान, स्रोत–साधन परिचालन तथा औपचारिक कार्यक्रमको सुरक्षा व्यवस्थापन पर्दछ।
स्थापना र कानुनी ढाँचा
वि.सं. २०१२ मा जारी ‘प्रहरी ऐन’ले प्रहरी संगठनलाई वैधानिक संरचना प्रदान गर्यो र त्यही सालको आश्विनबाट औपचारिक कार्यारम्भ भएको जनाइन्छ। सन् १९५५ मा तत्कालीन राजा महेन्द्रले सुधारका लागि आयोग गठन गरी कमजोरी पहिचान गरेपछि, सोही सुझावका आधारमा सो वर्षमा (वि.सं. २०१२) संगठनलाई “नेपाल पुलिस फोर्स” को रूपमा विधिवत् मान्यता दिइयो। यस्तै, प्रशासनिक जिम्मेवारी एकीकृत ढंगले चलाउन प्रहरी प्रमुखलाई व्यापक अधिकार निर्दिष्ट गरिएको उल्लेख पाइन्छ।
ऐतिहासिक विकास
संगठित पुलिस सेवातर्फको आरम्भ सन् १९१४ मा चन्द्र शमशेरद्वारा ‘पुलिस सवाल’ जारी गरी वीरगञ्जको शान्ति–सुरक्षा जिम्मा प्रहरीलाई दिइएपछि देखिन्छ। सोही वर्ष अगस्टमा उनले अङ्ग्रेज सरकारलाई ८,००० फौज पठाउने निर्णय स्वीकृत गरेको प्रसंग पनि उल्लेखित छ। सन् १९१९ (वि.सं. १९७६ पौषतिर) काठमाडौँ उपत्यकाको सुरक्षाको कामलाई व्यवस्थित गर्न ‘जिल्ला–पुलिस इन्स्पेक्टर सवाल’ जारी भई काठमाडौँ उपत्यकामा सदर पुलिस गोश्वरा, ६ थाना र १७ चौकी खडा गरिए; सदर गोश्वरा हनुमानढोकामा राखियो, थानामध्ये चार क्षेत्रपाटी, असन, कालभैरव र जैसीदेवल क्षेत्रमा, बाँकी दुई ललितपुर र भक्तपुरमा। यसबीच तराईका जिल्लाहरूमा गोश्वरा, थाना र चौकी विस्तार सन् १९२८ सम्म क्रमशः अघि बढाइयो।
वि.सं. २००७ सालको परिवर्तनाेत्तर चरणमा छरिएर रहेका प्रहरी एकाइहरूलाई एकीकृत रूपमा सञ्चालन गर्न सन् १९५१ तिर प्रहरी प्रधान कार्यालय स्थापना गरियो र प्रशासनिक जिम्मेवारी प्रहरी महानिरीक्षकलाई तोकियो। सो क्रममा तोरण शमशेर जबरा पहिलो महानिरीक्षक (IGP) बनेका उल्लेख पाइन्छ।
संगठन र प्रशासन
नेपाल प्रहरीको केन्द्रीय संरचना प्रहरी प्रधान कार्यालयबाट सञ्चालित हुन्छ, जसले निर्देशन, नियमन, समन्वय तथा सुपरीवेक्षण गर्छ। देशको विविध भूगोल र चुनौतीअनुसार कार्य सहज बनाउने उद्देश्यले पाँच विभागहरू गठन गरिएका छन्—प्रशासन, कार्य (अपरेसन), अपराध अनुसन्धान, मानवश्रोत र प्राविधिक सहायता। प्रशासन विभागले भर्ना, पदस्थापन, सरुवा, बढुवा, कार्यमूल्यांकन, तालीम, लत्ता–कपडा र हातहतियार वितरणदेखि बजेट/आर्थिक व्यवस्थापनजस्ता कार्य सम्हाल्छ।
कार्य विभाग र सुरक्षा सेवा
कार्य (अपरेसन) विभाग वि.सं. २०४५ जेठ २६ मा गठन भई, उपलब्ध स्रोत–साधनलाई प्रभावकारी रूपमा परिचालन गर्ने केन्द्रीय भूूमिका निर्वाह गर्छ। यसको दायरा अपराध रोकथाम, शान्ति–सुरक्षाको प्रत्याभूति, राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय विशिष्ट व्यक्तिको सुरक्षा, र यातायात व्यवस्थापन सुदृढीकरणसम्म फैलिन्छ। मातहत कार्यालयहरूलाई निर्देशन, नियन्त्रण र अनुगमन गरी आवश्यकताअनुसार थप सहयोग उपलब्ध गराउनु पनि यसै विभागको काम हो, साथै सशस्त्र/निर्वाहक वा राजनीतिक समूहसम्बन्धी सूचना सङ्कलन र जोखिम पूर्वानुमानसमेत गर्दछ।
सोही विभागअन्तर्गत रहेको सुरक्षा सेवा निर्देशनालय विशिष्ट तथा अति विशिष्ट व्यक्तिको सुरक्षा र उच्चस्तरीय कार्यक्रम/समारोहको सुरक्षामा केन्द्रित छ। वि.सं. २०५४ मा अपराध अनुसन्धान पक्षअन्तर्गत रहेका सुरक्षा एकाइहरूको पुनर्संरचना गर्दै यो निर्देशनालय कार्य विभाग मातहत ल्याइयो। मिति २०६१–०१–१७ र २०६६–०७–०४ का सरकारी निर्णयहरूबाट दरबन्दी समायोजन/वृद्धि गरिएको विवरण पाइन्छ। यसको प्रमुख कार्यमा राष्ट्रप्रमुख, उपराष्ट्रपति र प्रधानमन्त्रीका औपचारिक/अनौपचारिक कार्यक्रम, आवास र कार्यालय सुरक्षा, विदेशी राष्ट्राध्यक्ष तथा पदाधिकारीको भ्रमण व्यवस्थापन, व्यक्तिगत सुरक्षा अधिकृत (PSO) तोक्ने, राजधानीबाहिरका कार्यक्रमका लागि सम्बन्धित जिल्ला एकाइसँग समन्वय, र नियत समयान्तरालमा (प्रशिक्षण र फायरिङसहित) सुरक्षा तालिम सञ्चालन समावेश छन्।
अपराध अनुसन्धान विभाग
लोककल्याण र मानवअधिकार संरक्षणको धारणा अनुकूल अपराध नियन्त्रण/अनुसन्धान सुदृढ गर्न, वि.सं. २००८ को प्रहरी सुझाव आयोगले पृथक् संयन्त्रको आवश्यकता औंल्यायो। सोही वर्ष Central Intelligence Bureau स्थापना भई महाशाखा रूपमा काम गर्यो, र वि.सं. २०४९ पछाडि अपराध अनुसन्धान विभाग केन्द्रीय विभागका रूपमा स्वरूपित भयो। यो विभाग प्रहरी प्रधान कार्यालयको प्रत्यक्ष मातहत रही उपलब्ध स्रोत–साधनलाई लक्षित गरी अपराध नियन्त्रण तथा अनुसन्धान अगाडि बढाउँछ।
विभागसँग सम्बन्धित दरबन्दी अनुपातमा कुल संगठनात्मक संख्या ५६,०६९ मध्ये करिब ४.२३ प्रतिशत अपराध अनुसन्धान समूहतर्फ छुट्याइएको उल्लेख छ। उपत्यकाभित्र/बाहिरका संरचनामा रहेका समूहहरूको संख्या/विवरणबारे अंकमा फरक देखापरेको हुनाले आधिकारिक विवरण हेर्नु उपयुक्त ठहर्छ। विभागले ७५ जिल्ला, १४ अञ्चल, ५ क्षेत्रीय कार्यालय र महानगरीय संरचनाबाट सञ्चालन हुने अनुसन्धान कार्यको अनुगमन/सुपरीवेक्षण गरी संस्थागत लक्ष्य पूरा गर्न भूमिका खेल्दछ। यसअन्तर्गत अनुसन्धान ब्यूरो र नियन्त्रण ब्यूरोहरू छन्, साथै सरकारको मिति २०६५–०९–०६ को निर्णयअनुसार महिला तथा बालबालिका सेवा निर्देशनालय गठन गरिएको छ।
नीति–लक्ष्य र कार्यक्षेत्र
- राष्ट्रिय/अन्तर्राष्ट्रिय कानुनी व्यवस्थाअनुसार अपराध नियन्त्रण र अनुसन्धानमार्फत न्यायको प्रत्याभूति।
- अनुसन्धानसम्बन्धी नीति तर्जुमा, निर्देशन/आदेश जारी गरी मातहत निकाय कार्यान्वयनमा लगाउने।
- राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय निकायसँग (जस्तै इन्टरपोल) सम्पर्क/समन्वय सुदृढ गर्ने।
- मातहत संरचनाको निरीक्षण–मूल्यांकन, अनुसन्धान अधिकृतको पदस्थापना/कार्यक्षमता मूल्याङ्कन र अनुशासन।
- विशेष तालीम, वैज्ञानिक प्रमाण संकलन, अभिलेख–तथ्याङ्क व्यवस्थापन र त्यसको विश्लेषणमा आधारित योजना।
- बहु–क्षेत्राधिकारमा पर्ने जघन्य अपराधमा समन्वयकारी/केन्द्रीय अनुसन्धान।
- पीडित सहयोग/उद्धार कार्यक्रम, सार्वजनिक जानकारी प्रवाह र सामुदायिक प्रहरी सेवाको सुदृढीकरण।
दर्जा र पद संरचना
संगठनमा राजपत्राङ्कित र राजपत्र अनङ्कित गरी पदहरू विभाजन छन्। उच्च तहका राजपत्राङ्कित पदमा प्रहरी महानिरीक्षक, अतिरिक्त महानिरीक्षक, नायब महानिरीक्षक, वरिष्ठ उपरीक्षक, उपरीक्षक, नायब उपरीक्षक र निरीक्षक पर्छन्। राजपत्र अनङ्कित तहमा वरिष्ठ नायब निरीक्षक, नायब निरीक्षक, सहायक निरीक्षक, वरिष्ठ हवल्दार, हवल्दार, सहायक हवल्दार र जवानजस्ता पदहरू रहन्छन्, साथै श्रेणीबिहीन रूपमा कार्यालय सहयोगी (परिचर तथा सयस) को व्यवस्था गरिएको छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “नेपाल प्रहरी” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q12436070
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ८१/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपाल प्रहरी।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%80। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). नेपाल प्रहरी. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%80
@misc{ne_15,
title = {नेपाल प्रहरी},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%80}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
