राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी समावेशी उन्नति र सामाजिक न्यायलाई जोड्दै उदार अर्थतन्त्र पक्षपोषण गर्ने, बहुलवाद र लोकतान्त्रिक मान्यतामा स्थापित नेपाली राजनीतिक दल हो। २०७९ मा औपचारिक दर्ता भएको यो दलले छोटो अवधिमा देशव्यापी समर्थन विस्तार गर्यो। प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०८२ मा ठूलो बहुमत नजिकैको परिणाम निकाल्दै यो दल पहिलो स्थानमा उभिएको तथ्य प्रस्तुत छ।
स्थापना र प्रारम्भिक चरण (२०७९–२०८२)
१६ जुन २०२२ मा संस्थापक रवि लामिछानेले ग्यालेक्सी फोरके टेलिभिजनको प्रबन्ध निर्देशकबाट राजीनामा दिएर आम निर्वाचनमा प्रतिस्पर्धा गर्ने घोषणा गरे। त्यसअघि ७ असार २०७९ मा २१ सदस्यीय केन्द्रीय समिति सहित पार्टी गठन सार्वजनिक भयो। १ जुलाई २०२२ (२०७९ असार १७) मा ‘घेराभित्र घन्टी’ चिन्हसहित दल निर्वाचन आयोगमा दर्ता भयो।
प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७९ मा १३१ निर्वाचन क्षेत्रमा उम्मेदवारी दिएर प्रत्यक्षतर्फ ७ र समानुपातिकतर्फ १३ सिट जितियो। समानुपातिक मत १०.७०% प्राप्त भई दल प्रतिनिधि सभामा २१/२७५ सिटसहित सात राष्ट्रिय दलमध्ये एकका रूपमा स्थापित भयो। निर्वाचनपछि सभापति लामिछाने उपप्रधानमन्त्री भई पुष्पकमल दाहालको नेतृत्वमा बनेको नेपाल सरकारमा प्रवेश गरे र इन्दिरा राना मगर प्रतिनिधि सभाको उपसभामुख निर्वाचित भइन्।
पछि सर्वोच्च अदालतले लामिछानेको नागरिकता अमान्य ठहर गरेपछि मन्त्रिपरिषद् त्यागियो, तर सत्तासमर्थन कायम राख्ने निर्णय भयो। त्यसबेला डोलप्रसाद अर्यालले कार्यवाहक सभापतिको जिम्मेवारी सम्हाले। समानुपातिक सांसद ढाकाकुमार श्रेष्ठलाई भ्रष्टाचार आरोप प्रकरणपछि निष्कासन गरी बिन्ध्यवासिनी कंसाकारलाई नियुक्त गरिएको उल्लेख छ। २०८० को उपनिर्वाचनमा दलले तनहुँ १ थप जित्यो र लामिछाने चितवन २ बाट पुनः निर्वाचित भए।
सरकारमा सहभागिता र पदसम्भाल
यस दलले २०७९ पुस ११ देखि २०७९ माघ २२ सम्म सरकारमा भाग लिएर ३ पद सम्हाल्यो। पुनः २०८० फागुन २३ देखि २०८१ असार २८ सम्म प्रचण्ड नेतृत्वको मन्त्रिपरिषद्मा सहभागी भई ४ मन्त्रालय जिम्मा लियो। दोस्रो कार्यकालमा रवि लामिछाने गृह तथा उपप्रधानमन्त्री, सुमना श्रेष्ठ शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि, डोलप्रसाद अर्याल श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा, र विराजभक्त श्रेष्ठ युवा तथा खेलकुद मन्त्री रहे। गठबन्धन फेरबदलसँगै उक्त मन्त्रिपरिषद् विघटन भयो।
यस अवधिमा दलभित्र शिस्त उल्लङ्घन अभियोगमा तात्कालीन महामन्त्री मुकुल ढकाल निष्कासन भए। सहकारी प्रकरणमा २०८० मा सभापति लामिछाने पक्राउ परेपछि अर्याल कार्यवाहक सभापति बने। २०८१ असारमा कविन्द्र बुर्लाकोटी महामन्त्री र मनिष झा प्रवक्ता नियुक्त भएको उल्लेख छ।
जेन्जी आन्दोलन र विस्तार (२०८२–वर्तमान)
‘जेन्जी’ आन्दोलनपछि पूर्व सांसद सुमना श्रेष्ठले राजीनामा गरिन् र प्रमुख सचेतक सन्तोष परियार अर्को दलमा गएका थिए। १४ मङ्सिर २०८२ मा विवेकशील साझा पार्टी रास्वपामा विलय भयो। पार्टीले बालेन्द्र शाहलाई भित्र्याउँदै प्रभाव विस्तार गर्यो र उज्यालो नेपाल पार्टीसँग एकता प्रयास भए पनि सफल भएनन्।
प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०८२ मा २७५ मध्ये १८२ सिट जितेर दुई-तिहाइ नजिकको बहुमत प्राप्त भएको तथ्य दिइएको छ। सोपछि १३ चैत २०८२ मा बालेन शाह प्रधानमन्त्रीको रूपमा शपथ लिए।
विचारधारा र नीतिगत रूपरेखा
दलले संवैधानिक समाजवाद, प्रगतिवाद, राजनीतिक व्यावहारिकता, सहभागितामूलक लोकतन्त्र, कल्याणकारी राज्य र आर्थिक उदारवादसँगै राजनीतिक स्वतन्त्रतालाई आत्मसात् गरेको दाबी गर्दछ। सदस्यहरूद्वारा यसलाई मध्यमार्गी धारको प्रतिनिधि दलका रूपमा वर्णन गरिएको छ।
राजनीतिक सुधार
- निर्वाचित जनप्रतिनिधिको ‘प्रत्याह्वानको अधिकार’ र ‘राइट टु रिजेक्ट’ तथा ‘एब्सेन्टी ब्यालेट’ को प्रवर्तनमा जोड।
- प्रधानमन्त्री र सातै प्रदेशका मुख्यमन्त्रीको प्रत्यक्ष निर्वाचनको प्रस्ताव।
- वडा अध्यक्षदेखि सङ्घीय सांसदसम्म सहभागी हुने विस्तारित निर्वाचक मण्डलबाट गैर-दलीय राष्ट्रपति चयन र राष्ट्रिय सभाका अध्यक्षद्वारा उपराष्ट्रपतिको भूमिकाको प्रस्ताव।
- संवैधानिक परिषद् खारेजी, राष्ट्रिय सभाको सिफारिस र प्रतिनिधि सभाको अनुमोदनबाट संवैधानिक निकायमा नियुक्ति।
- प्रदेश सभा र जिल्ला समन्वय समिति खारेज गरी स्थानीय तह प्रमुखहरूबाट निर्वाचित ‘प्रदेश परिषद्’ को व्यवस्था।
आर्थिक तथा सामाजिक कल्याण
- निजी, सहकारी र सरकारी क्षेत्रलाई अर्थतन्त्रका तीन खम्बाका रूपमा परिभाषित गर्दै प्रतिस्पर्धा प्रवर्द्धन।
- सबैभन्दा न्यून आय भएका व्यक्तिलाई आयकर नलाग्ने व्यवस्था।
- प्रत्येक वडामा ‘फुड बैङ्क’ स्थापना र ‘रासन कार्ड’ मार्फत पोषण सहयोग।
स्वास्थ्य सेवा
- ‘सिङ्गल-पेयर’ प्रणाली स्थापना।
- सातै प्रदेशमा कम्तीमा एउटा प्रयोगशाला सहित ७५० शैयाको अस्पताल, ७७ जिल्लामा ५०–१०० शैयाका अस्पताल र प्रत्येक वडामा क्लिनिक।
- केन्द्रीयकृत राष्ट्रिय एम्बुलेन्स सेवा, खाद्य तथा औषधि विभाग र स्वास्थ्य नवप्रवर्तन बोर्ड गठन।
भ्रष्टाचार निवारण र समावेशीकरण
- वि.सं. २०४७ यताका सार्वजनिक पदाधिकारीको सम्पत्ति छानबिनसहित कडा भ्रष्टाचारविरोधी अभियान।
- सुराकी सुरक्षा कानुन र अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग मातहत विशेष प्रहरी दस्ता गठनको प्रस्ताव।
- महिला र यौनिक अल्पसङ्ख्यक माथि हुने हिंसाका पीडितका लागि आश्रयस्थल र कोष स्थापना, त्यस्ता समुदायको ६०% स्वामित्व वा रोजगारी हुने उद्यमलाई विशेष कोषमार्फत प्रोत्साहन।
सङ्गठन र नेतृत्व
दलले भ्रातृ सङ्गठन नबनाई ‘सदस्य मात्र, कार्यकर्ता होइन’ भन्ने संरचनागत धारणा अघि सारेको छ। उम्मेदवार छनोटका लागि प्रारम्भिक निर्वाचन गर्ने नीति अवलम्बन गरिएको बताइन्छ, जसअनुसार २०७९ को आम निर्वाचनमा प्राथमिक छनोट गरिएको थियो। संसदीय दलको नेतृत्व २०८२ फागुनदेखि बालेन्द्र शाहले सम्हालेका छन्। प्रमुख पदहरूमा कविन्द्र बुर्लाकोटी (महामन्त्री) र मनिष झा (प्रवक्ता) नियुक्ति भएका छन्।
निर्वाचन प्रदर्शन
२०७९ मा प्रत्यक्ष ७ र समानुपातिक १३ सिट सहित जम्मा २१/२७५ सिट प्राप्त भयो र समानुपातिक मत १०.७०% थियो। २०८२ मा दलले २७५ मध्ये १८२ सिट जित्दै राष्ट्रिय राजनीतिमा अग्रस्थानमा पुगेको उल्लेख छ; मत प्रतिशतमध्ये प्रत्यक्ष ४४.१७% र समानुपातिक ४७.८४% भएको तथ्य प्रस्तुत गरिएको छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q112895056
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९८/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
शैली छान्नुहोस्, त्यसपछि प्रतिलिपि गर्नुहोस् वा सन्दर्भ-व्यवस्थापक (Zotero, Mendeley, EndNote) का लागि फाइल डाउनलोड गर्नुहोस्। आजको मिति स्वतः राखिएको छ।
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/राष्ट्रिय_स्वतन्त्र_पार्टी (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी [Rastriya Swatantra Party]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/राष्ट्रिय_स्वतन्त्र_पार्टी
“राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी [Rastriya Swatantra Party].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/राष्ट्रिय_स्वतन्त्र_पार्टी. Accessed 12 November 2026.
Nepali Encyclopedia Editors. “राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी [Rastriya Swatantra Party].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/राष्ट्रिय_स्वतन्त्र_पार्टी.
@misc{nepaliencyclopedia_218,
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
title = {राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी [Rastriya Swatantra Party]},
howpublished = {Nepali Encyclopedia},
year = {2026},
url = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF_%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%80},
urldate = {2026-11-12},
note = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}TY - ELEC AU - Nepali Encyclopedia Editors TI - राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी [Rastriya Swatantra Party] T2 - Nepali Encyclopedia PY - 2026 DA - 2026/11/12 UR - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF_%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%80 Y2 - 2026/11/12 LA - ne ER -
स्थायी लिङ्क: https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/राष्ट्रिय_स्वतन्त्र_पार्टी · अद्यावधिक १२ नोभेम्बर २०२६ · समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा
