नेपालको राष्ट्रपति देशको राष्ट्रप्रमुखको रूपमा कार्य गर्ने संवैधानिक पद हो, जसले नेपाली सेनामाथि सर्वोच्च अधिकार राख्छ। यो पदमा व्यक्ति अप्रत्यक्ष निर्वाचनबाट आउने व्यवस्था छ, जहाँ सङ्घीय संसद र सबै सातवटा प्रदेश सभाका सदस्यहरू मिलेर निर्वाचक मण्डल बनाइन्छ। नेपालमा गणतन्त्र स्थापना भएपछि वि.सं. २०६५ जेठ १५ मा यो कार्यालय स्थापित भयो। हालका राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेल हुन्, जसले वि.सं. २०७९ फागुन २९ मा पद तथा गोपनीयताको शपथ लिएका थिए।
ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
वि.सं. १८२५ मा एकीकरणपछि बनेको नेपाल अधिराज्यमा वि.सं. २०६५ सम्म राष्ट्रप्रमुखको भूमिका राजाले निर्वाह गर्थे। राजतन्त्र हटेपछि राष्ट्रप्रमुखको जिम्मेवारी राष्ट्रपति संस्थाले सम्हाल्यो। यो रूपान्तरण गणतन्त्रात्मक व्यवस्थातर्फको मूल संवैधानिक परिवर्तनका रूपमा अंकित छ।
संक्रमणकाल र गणतन्त्र घोषणा
वि.सं. २०६३ माघ १ मा पारित अन्तरिम संविधानले राजाका अधिकारहरू हटायो र नयाँ व्यवस्थाको मार्ग प्रशस्त गर्यो। राजतन्त्र निलम्बनको अवधिमा तत्कालीन प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाले राज्यप्रमुखको कामकाज सम्हाले। वि.सं. २०६५ जेठ १५ मा संविधानसभाको पहिलो बैठकले राजतन्त्र उन्मूलन गर्ने निर्णय गर्यो, र वि.सं. २०६५ साउन ८ मा रामवरण यादव पहिलो राष्ट्रपति बनेर शपथबद्ध भए।
निर्वाचन र योग्यता
राष्ट्रपतिको निर्वाचनका लागि संघीय र प्रदेशस्तरका विधायिका सदस्यहरूबाट बनेको निर्वाचक मण्डल गठन गरिन्छ। संघीय संसद र प्रदेश सभाका मतहरूको भार सङ्घीय कानुनले फरक-फरक निर्धारण गर्न सक्छ। कुनै प्रदेशमा प्रदेश सभा नबनेको अवस्थामा पनि उपलब्ध मताधिकारका आधारमा निर्वाचन अघि बढाइने व्यवस्था छ।
उम्मेदवारका लागि तोकिएका न्यूनतम शर्तहरूमा संघीय संसदको सदस्य हुने योग्यता, कम्तीमा ४५ वर्ष उमेर, र कुनै कानुनले अयोग्य नठहरिएको हुनु पर्छ। दुई कार्यकाल भइसकेको व्यक्तिले पुनः राष्ट्रपतिमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्दैन। संवैधानिक धाराको सङ्ख्या उद्धृत गर्ने सन्दर्भमा स्रोतहरूमा मतभेद छ।
मतदान प्रक्रिया
निर्वाचनमा तत्काल कायम निर्वाचक मण्डलको कुल मतमध्ये बहुमत ल्याउने उम्मेदवार निर्वाचित हुन्छ। कसैले बहुमत नल्याए शीर्ष दुईबीच पुनः मतदान गरिन्छ, जहाँ कुल मतको पचास प्रतिशतभन्दा बढी पाउनेले जित्छ। त्यहाँ पनि स्पष्ट बहुमत नआए पुनः मतदानमार्फत खसेको सदर मतमध्ये बढी मत पाइने उम्मेदवार विजयी ठहरिन्छ। निर्वाचन, मनोनयन वा नियुक्तिबाट आएको अन्य राजनीतिक पदमा बसेको व्यक्ति राष्ट्रपति चुनिएपछि उक्त पद स्वतः रिक्त हुन्छ। साथै, राष्ट्रपति र उपराष्ट्रपतिको निर्वाचन फरक लिङ्ग वा समुदायको प्रतिनिधित्व हुने गरी सञ्चालन गरिने संवैधानिक प्रावधान छ।
कार्यकाल र पद खाली हुने अवस्था
राष्ट्रपतिको कार्यकाल पाँच वर्षको हुन्छ। लगातार दुई पटकभन्दा बढी सोही पदमा निर्वाचित हुन पाइँदैन। कार्यकाल समाप्तिपछि उत्तराधिकारीले शपथ नलिउञ्जेल तৎकालीन राष्ट्रपति कार्यबहाक रूपमा रहन सक्छन्।
पद रिक्त हुने अवस्थाहरूमा उपराष्ट्रपतिलाई लिखित राजीनामा दिने, संविधानको धारा १०१ बमोजिम महाभियोग प्रस्ताव पारित हुने, पदावधि सकिने, वा देहावसान हुने अवस्था पर्छन्। यिनै प्रावधान कुन धारामा समेटिएका छन् भन्नेबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ।
संवैधानिक हैसियत र अधिकार
राष्ट्रपतिको भूमिका मूलतः औपचारिक मानिन्छ। नेपालमा कार्यकारिणी अधिकार स्पष्ट रूपमा मन्त्रिपरिषद्मा निहित रहेको प्रावधान छ, त्यसैले राष्ट्रपति कार्यकारी प्रमुखका हैसियतमा छैनन्। राष्ट्रपति संविधानका संरक्षकका रूपमा वर्णित छन्, र संविधान तथा सङ्घीय कानुनले तोकेको सिफारिस र सहमतिअनुसार काम चलाउँछन्। आवश्यक सिफारिसहरू प्रधानमन्त्रीमार्फत प्रस्तुत गरिन्छन्, र राष्ट्रपतिको नाममा भएका निर्णयहरूको प्रमाणीकरण सङ्घीय कानुनअनुसार हुने व्यवस्था समावेश गरिएको छ।
यात्रासम्बन्धी प्रबन्ध
राष्ट्रपतिको अन्तर्राष्ट्रिय भ्रमणका लागि नेपाल वायुसेवा निगमद्वारा सञ्चालित एयरबस ए३३०-२०० विमान प्रयोग गरिने अभ्यास उल्लेख गरिएको छ। भित्री यात्राका लागि नेपाली सेनासँगको भीआईपी प्रयोजनको अगस्टा वेस्टल्यान्ड AW139 हेलिकप्टर प्रयोग हुन्छ।
व्यक्ति र पदाधिकारी
प्रथम राष्ट्रपतिको रूपमा रामवरण यादवले वि.सं. २०६५ साउन ८ मा शपथ लिएका थिए। हाल रामचन्द्र पौडेल यस पदमा कार्यरत छन्, जसले वि.सं. २०७९ फागुन २९ मा शपथ ग्रहण गरेका हुन्।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “नेपालको राष्ट्रपति” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q153756
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९९/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
शैली छान्नुहोस्, त्यसपछि प्रतिलिपि गर्नुहोस् वा सन्दर्भ-व्यवस्थापक (Zotero, Mendeley, EndNote) का लागि फाइल डाउनलोड गर्नुहोस्। आजको मिति स्वतः राखिएको छ।
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपालको राष्ट्रपति”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_राष्ट्रपति (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). नेपालको राष्ट्रपति [President of Nepal]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_राष्ट्रपति
“नेपालको राष्ट्रपति [President of Nepal].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_राष्ट्रपति. Accessed 12 November 2026.
Nepali Encyclopedia Editors. “नेपालको राष्ट्रपति [President of Nepal].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_राष्ट्रपति.
@misc{nepaliencyclopedia_7,
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
title = {नेपालको राष्ट्रपति [President of Nepal]},
howpublished = {Nepali Encyclopedia},
year = {2026},
url = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%BF},
urldate = {2026-11-12},
note = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}TY - ELEC AU - Nepali Encyclopedia Editors TI - नेपालको राष्ट्रपति [President of Nepal] T2 - Nepali Encyclopedia PY - 2026 DA - 2026/11/12 UR - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%BF Y2 - 2026/11/12 LA - ne ER -
स्थायी लिङ्क: https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_राष्ट्रपति · अद्यावधिक १२ नोभेम्बर २०२६ · समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा
