सेतुराम श्रेष्ठ

सेतुराम श्रेष्ठ नेपाली आधुनिक गीतका अग्रज गायक हुन्, जसलाई आदिगायकका रूपमा चिनिन्छ। उनी संवत् १९४० मा काठमाडौँको असनस्थित कमलाक्षी क्षेत्रमा जन्मिए। प्रारम्भिक रेकर्डिङ संवत् १९६५ मा कोलकातामा सम्पन्न भयो, जसले नेपाली भाषाका गीतलाई रेकर्ड माध्यमबाट व्यापक बनायो। उनको गायनले राणा शासनकालीन दरबारदेखि जनस्तरसम्म प्रभाव पारेको देखिन्छ। थर सम्बन्धी उल्लेखमा ‘श्रेष्ठ’ र ‘प्रधान’ दुवै प्रयोग भेटिन्छ।

प्रारम्भिक जीवन

उनका पिता कृष्णधर र आमा हरिदेवी थिए, र उनी तीन सन्तानमध्ये कान्छा थिए। घरधुरी नै सङ्गीतप्रेमी भएकाले बाल्यकालदेखि नै उनले गायन र वादनप्रति प्रगाढ रुझान देखाए। दाजु कृष्णदास र दिदी राममायासहित परिवारका सदस्यहरू सङ्गीतमा रुचि राख्थे, जसले उनको अभ्यासलाई थप बल दियो। स्कूले शिक्षाभन्दा स्वाध्ययन र आत्मअभ्यासमार्फतै उनले ज्ञान आर्जन गरेको उल्लेख पाइन्छ।

परिवार मध्यमवर्गीय थियो र अभिभावकको व्यवसाय भाँडाकुँडा व्यापारसँग सम्बन्धित थियो। मिलनसार स्वभावका कारण उनी समाजसँग सहज घुलमिल हुने गर्थे। बाल्यउमेरदेखि विभिन्न टोलछिमेकका कार्यक्रमहरूमा उनले गीत प्रस्तुत गर्न थालेका थिए। गोरो वर्णका भएकाले उनलाई ‘सेतुराम’ नामले पनि सम्बोधन गरिन्थ्यो।

संगीतिक यात्रा र रेकर्डिङ

युवावस्थासम्म पुग्दा उनको स्वर र प्रस्तुति व्यापक रूपमा चर्चित बने। उनले बबरमहलदरबारतिर रोजगारीका रूपमा प्रवेश पाएको उल्लेख छ, जसले दरबारमा समेत उनको गायनको कदर भएको देखाउँछ। साहू जनकलाल श्रेष्ठको पहलमा उनी संवत् १९६५ तिर कोलकाता पुगे र जोनोफोन लेबलमार्फत ‘भद्रकाली हाउस’ उल्लेखसहित रेकर्डिङ गरे। जनकलाल श्रेष्ठ नेपालमा ग्रामोफोनका चक्का आपूर्तिकर्ता थिए।

उक्त सत्रमा उनका स्वरमा सातवटा चक्का बने, जसमा चौध वटा गीत समेटिएको भनाइ पाइन्छ। अर्को विवरणअनुसार उनले नेपाली भाषाका सोह् वटा गीत रेकर्ड गराएका थिए, साथै १२ वटा नेवारी गीत पनि गाएर परिचित बने। यी अंकहरूबारे स्रोतहरूमा मतभेद रहेको देखिन्छ। प्रारम्भिक रेकर्डमध्ये मोतीराम भट्टको शब्दमा ‘यता हेर्‍यो ... राम प्यारा छन्’ शीर्षक गजल उनले आफ्नै धुनमा गाएका थिए। त्यस्तै, झ्याउरे शैलिमा ‘ए आमा सानीमा फूलको थुँगो ...’ जस्ता प्रस्तुति लोकप्रिय भए।

शैली र प्रभाव

उनको गायनमा गजलको सुमधुरता र झ्याउरेको लोकधुन दुवै समेटिन्थे। प्रस्तुति क्रममा उनी कहिलेकाहीँ नृत्याभिनय जोड्ने गर्थे, जसले मनोरञ्जनात्मक आकर्षण बढाउँथ्यो। त्यतिबेला नेपाली गीतका चक्का दुर्लभ थिए, त्यसैले उनका रेकर्डहरू माग भएअनुसार व्यापक रूपमा चले। ग्रामोफोन र माइकमार्फत उनका गीत टोलटोलमा बज्थे र श्रोतामाझ लोकप्रिय बने।

उनका नेवारी भाषाका रेकर्डले नेवार समुदायभित्र ठूलो रुचि पायो। ‘राजामति’ जस्ता गीत सार्वजनिक भएपछि काठमाडौँ क्षेत्रमा उनको नाम व्यापक रूपमा चिनियो। करिया मोचनसँग सम्बन्धित प्रसङ्गपछि चन्द्रशम्शेर जंगबहादुर राणालाई लक्षित व्यङ्ग्यात्मक प्रस्तुति पनि ग्रामोफोनमार्फत चर्चामा आएको उल्लेख पाइन्छ। समकालीन धारणा अनुसार, उनका नवप्रयोगीय प्रस्तुतीकरणले नेपाली आधुनिक गीतमा नयाँ आयाम थप्यो।

व्यक्तिगत जीवन

उनका चार जना औपचारिक पत्नी थिए। जेठी श्रीमतीबाट रामबहादुर प्रधान जन्मिए, जो पछि सङ्गीततर्फ उन्मुख भए। माइली श्रीमतीबाट केदार प्रधान र साइँला प्रधान जन्मिए, तर दुबै किशोरकालमै दिवंगत भए। साहिँली श्रीमतीबाट सन्तान भएनन्।

चौथी श्रीमती सुकुनानी श्रेष्ठ थिइन्। सुकुनानीबाट पाँच छोराछोरीमध्ये चार छोरा बाल्यकालमै बिते र बद्रीप्रसाद प्रधान मात्र वयस्क भएर बाँचे। सुकुनानीका चार छोरीमध्ये मिठाइदेवी, मेवादेवी, मिस्रीदेवी र नारायणदेवीको उल्लेख पाइन्छ। बद्रीप्रसाद तथा तीन छोरीले पछि आआफ्नो घरबार बसाले।

अस्वस्थता र मृत्यु

उनी प्रस्तुति चलिरहेका बेला नै अस्वस्थ हुन थालेका थिए। जिब्रोमा घाउ परेको कारण १९९७ सालदेखि दीर्घ रोगको शिकार बने। संवत् १९९८ साल चैत महिनाको मसान्ततिर उनको देहावसान भयो।

विरासत

सेतुरामलाई नेपाली गीत रेकर्डिङको प्रारम्भिक युग स्थापना गर्ने व्यक्तित्वका रूपमा स्मरण गरिन्छ। कोलकातामा भएको रेकर्डिङले नेपाली संगीतलाई माध्यमिक प्रविधिसहित व्यापक बनायो। गजल, झ्याउरे र नेवारी गीतमा उनको योगदानले पुस्तौँसम्म प्रभाव पारेको छ। थर ‘श्रेष्ठ/प्रधान’ सम्बन्धी विभिन्न उल्लेख देखिए पनि, उनको कलात्मक हस्ताक्षर नेपाली आधुनिक गायनको उदयसँगै स्थायी रूपमा जोडिएको छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “सेतुराम श्रेष्ठ”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/सेतुराम_श्रेष्ठ (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). सेतुराम श्रेष्ठ. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/सेतुराम_श्रेष्ठ

“सेतुराम श्रेष्ठ.” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/सेतुराम_श्रेष्ठ. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “सेतुराम श्रेष्ठ.” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/सेतुराम_श्रेष्ठ.

@misc{nepaliencyclopedia_563,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {सेतुराम श्रेष्ठ},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE_%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - सेतुराम श्रेष्ठ
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE_%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -