मुगु जिल्ला नेपालको कर्णाली प्रदेशमा पर्ने एक हिमाली जिल्ला हो, जसको सदरमुकाम गमगढी हो। यस जिल्लाले ३,५३५ वर्ग किलोमिटर क्षेत्र ओगटेको छ र प्राकृतिक सम्पदाका कारण चिनिनिन्छ। रारा ताल नेपालको सबैभन्दा ठूलो तालका रूपमा यहीँ अवस्थित छ र यसलाई घेरेको रारा राष्ट्रिय निकुञ्ज जैविक विविधताका लागि महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। मुख्य नदीहरूमा मुगु कर्णाली र हुम्ला कर्णाली पर्दछन्।
भौगोलिक अवस्थिति
मुगु जिल्लाको पूर्वतर्फ डोल्पा जिल्ला, पश्चिमतर्फ बाजुरा जिल्ला, दक्षिणतर्फ जुम्ला जिल्ला र कालिकोट जिल्ला पर्दछन्। उत्तरतर्फ चीनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बतसँग सिमाना जोडिन्छ। भू-आकृतिक रूपमा यस जिल्लाको उचाइ करिब १,२०१ मिटरदेखि ६,६१६ मिटरको दायरामा फैलिएको छ, जसले समुच्चयमा उच्च पहाडदेखि हिमाली भेगसम्मका भूभाग समेट्छ।
प्रकृति र जलवायु
मुगुमा स्थायी बहाव भएका नदीहरूका अतिरिक्त थुप्रै खोलानाला र झरनाहरू पाइन्छन्। वन्यजन्तु र पन्छीजगत् दृष्टिले जिल्ला धनी मानिन्छ; डाँफे, कालिज र कस्तुरी जस्ता प्रजातिहरू रारा राष्ट्रिय निकुञ्ज वरपर अभिलेखित छन्। उचाइअनुसार हावापानी र भौगोलिक क्षेत्रको प्रतिशत यसप्रकार उल्लेख छ:
- उपोष्णकटिबन्ध (१,०००–२,००० मि.): ५.६%
- शीतोष्ण कटिबन्ध (२,०००–३,००० मि.): १९.३%
- उपपर्वतीय (३,०००–४,००० मि.): २०.६%
- उच्च पर्वतीय (४,०००–५,००० मि.): १७.७%
- हिमरेखा माथि (≥५,००० मि.): ३.८%
- भोट हिमालय क्षेत्र (३,०००–६,४०० मि.): ३१.२%
नामाकरण
पौराणिक किम्बदन्ती र स्थानीय अभिलेखमा विभिन्न मत पाइए पनि, उत्तरतर्फको तत्कालीन प्रशासनिक इलाका नम्बर ३ भित्र पर्ने मुगु गाउँको नामबाट जिल्लाको नाम “मुगु” प्रचलनमा आएको भनिन्छ। यथार्थ ऐतिहासिक आधारबारे स्रोतहरूमा विस्तृत सहमति भेटिँदैन।
प्रशासन र बस्ती
जिल्लामा ४ स्थानीय तह क्रियाशील छन्—१ नगरपालिका र ३ गाउँपालिका। तीमध्ये छायाँनाथ रारा नगरपालिका १४ वडा सहित केन्द्र गमगढीमा छ। तीन गाउँपालिकामा मुगूम कार्मारोङ गाउँपालिका (केन्द्र: पुल), सोरु गाउँपालिका (केन्द्र: जिमा) र खत्याड गाउँपालिका (केन्द्र: श्रीकोट) पर्छन्, हरेकमा ९ वा ११ वडाहरू रहेका छन्। नगर क्षेत्रमा बसोबास गर्ने जनसंख्या २४,५२७ रहेको उल्लेख छ, जुन कुलको ३८.०% हो।
जनसङ्ख्या र समाज
राष्ट्रिय जनगणना २०७८ सम्बन्धी विवरणमा दुई फरक तथ्याङ्क भेटिन्छन्: ६४,५४९ र ६६,६५८; यस विषयमा स्रोतहरूमा मतभेद छ। ५ वर्षभन्दा कम उमेरका बासिन्दा १०.७५% रहेका छन्। साक्षरता दर ६८.०९% र लिङ्गानुपात प्रति १००० पुरुषमा ९९३ महिला उल्लेख गरिएको छ।
जातीय संरचनामा खस समुदायको प्रभुत्व देखिन्छ, कुलको ९२% वरिपरि उल्लेख छ। त्यसमध्ये क्षेत्री करिब ५०% र खस दलित करिब २२% छन्। पहाडी जनजाति करिब ७% रहेका छन्, मुख्यतया मुगुम र कार्मारोङ मूलका तिब्बती समूहहरू समेटिन्छन्। भाषामा ८६.२७% ले नेपाली भाषा बोल्छन् भने ६.६८% खस, ३.८०% कार्मारोङ भाषा र २.३४% मुगोम भाषा मातृभाषाका रूपमा दर्ता भएका छन्। धर्मतः हिन्दू ९१.७७%, बौद्ध ७.४३% र ईसाई ०.७७% रहेका छन्; अन्य वा उल्लेख नभएकाहरू ०.०३% छन्।
अर्थतन्त्र र विकास
यस जिल्लालाई विगतमा नेपालका मध्य पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रअन्तर्गत राखिएको थियो। मानव विकास सूचकाङ्कको दीर्घकालीन अवस्थामाथि आलोचनात्मक दृष्टि रहे पनि पछिल्ला वर्षमा सुधारको सङ्केत गरिएको छ। विवरणअनुसार, विगतका वर्षमा जिल्ला ७५औँ स्थानमा रहेकोमा पछिल्लो मूल्याङ्कनमा ६७औँ स्थानसम्म उकासिएको देखिन्छ। सडक सञ्जाल विस्तार र जनचेतनामा वृद्धिले साक्षरता, औसत आयु र प्रति व्यक्ति आय जस्ता सूचकमा सुधार आएको दाबी गरिएको छ।
स्थानीय तहहरूले कृषि, पर्यटन र पूर्वाधारमा सुशासन प्रवर्द्धन गर्ने प्रतिवद्धता जनाएको उल्लेख छ। सहकार्य र लगानी बढेमा आगामी सूचकाङ्कमा थप प्रगति सम्भव हुने अपेक्षा गरिएको छ।
पर्यटन र संरक्षण
जिल्लाको प्रमुख आकर्षण रारा ताल हो, जसको लम्बाइ करिब ५ किलोमिटर, चौडाइ ३ किलोमिटर र अधिकतम गहिराइ १६७ मिटर छ। समुद्री सतहबाट करिब २,९९० मिटर उचाइमा अवस्थित यो ताल र यसै वरिपरिको रारा राष्ट्रिय निकुञ्ज पर्यटकीय र संरक्षणीय दृष्टिले महत्त्वपूर्ण छन्। यस बाहेक छायाँनाथ मन्दिर र चङ्खेली हिमाल पनि चर्चित गन्तव्यहरू हुन्। दुर्गम भौगोलिक अवस्थाका कारण पर्यटन पूर्वाधार र प्रवर्द्धनको विकास सुस्त रहेको उल्लेख पाइन्छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “मुगु जिल्ला” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q28593
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९६/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
शैली छान्नुहोस्, त्यसपछि प्रतिलिपि गर्नुहोस् वा सन्दर्भ-व्यवस्थापक (Zotero, Mendeley, EndNote) का लागि फाइल डाउनलोड गर्नुहोस्। आजको मिति स्वतः राखिएको छ।
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “मुगु जिल्ला”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/मुगु_जिल्ला (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). मुगु जिल्ला [Mugu District]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/मुगु_जिल्ला
“मुगु जिल्ला [Mugu District].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/मुगु_जिल्ला. Accessed 12 November 2026.
Nepali Encyclopedia Editors. “मुगु जिल्ला [Mugu District].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/मुगु_जिल्ला.
@misc{nepaliencyclopedia_89,
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
title = {मुगु जिल्ला [Mugu District]},
howpublished = {Nepali Encyclopedia},
year = {2026},
url = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%97%E0%A5%81_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE},
urldate = {2026-11-12},
note = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}TY - ELEC AU - Nepali Encyclopedia Editors TI - मुगु जिल्ला [Mugu District] T2 - Nepali Encyclopedia PY - 2026 DA - 2026/11/12 UR - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%97%E0%A5%81_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE Y2 - 2026/11/12 LA - ne ER -
स्थायी लिङ्क: https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/मुगु_जिल्ला · अद्यावधिक १२ नोभेम्बर २०२६ · समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा
