दलित

दलित शब्दले भारतीय उपमहाद्वीपमा सामाजिक पदानुक्रमको निचो तहमा राखिएका, प्रायः “अछूत” मानिएका समुदायलाई जनाउँछ। यस पदको प्रयोगले इतिहासभरि दमन, बहिष्कार र संरचनात्मक विभेदको अनुभूति बोकेको देखिन्छ। संस्कृत मूल ‘दलित’ को अर्थ चर्किएको वा भाँचिएकोसँग सम्बन्धित छ, जसले प्रतीकात्मक रूपमा दीर्घकालीन सामाजिक दलन र असमानतालाई संकेत गर्छ।

व्युत्पत्ति र अर्थ

‘दलित’ शब्द संस्कृत मूलबाट आएको हो, जसको शाब्दिक अर्थ टुक्रिएको, फैलिएको वा क्षतविक्षत भएको भन्ने छ। उन्नाइसौं शताब्दीमा यो पद पुनर्संकेतित भई परम्परागत जाति-व्यवस्थाबाहिर रहेका समूहहरूको आत्म-पहिचान र सामाजिक अवस्थाको अभिव्यक्ति बनेको देखिन्छ। पछि यसलाई उत्पीडित वर्गको सामूहिक नामका रूपमा समेत प्रयोग गरियो।

वर्ण–व्यवस्थामा स्थिति र आस्था

परम्परागत हिन्दु धर्मको पदानुक्रममा ब्राह्मण, क्षेत्री, वैश्य र शूद्र गरी चार वर्णको अवधारणा पाइन्छ। दलितलाई कहिले चार वर्णबाट बाहिर ‘पञ्चमा’ भनेर बहिष्कृत मानिने, कहिले शूद्र तहमै राखिने उल्लेख भेटिन्छ; यसबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ। धार्मिक आस्थाका दृष्टिले बहुसंख्यक दलितहरूलाई हिन्दु मानिए पनि बौद्ध धर्म, सिख धर्म, ईसाई धर्म तथा विविध लोक परम्परामा विश्वास गर्ने समुदायहरू पनि छन्।

इतिहास र पदावलीको विकास

दलित पदको लिखित प्रारम्भिक सङ्केत १८३१ मा जे. जे. मोल्सवर्थद्वारा संकलित मराठी–अङ्ग्रेजी शब्दकोशमा भेटिएको भनिन्छ। उन्नाइसौं शताब्दीको उत्तरार्धमा ज्योतिराव फुलेले हिन्दु समाजमा उत्पीडित, बहिष्कृत समुदाय जनाउन ‘दलित’ प्रयोग गरे। भीमराव अम्बेडकरले करिब ४०० ईस्वी आसपास बौद्ध परम्परा र ब्राह्मणवादी धाराबीचको द्वन्द्वसँग सम्बद्ध गरी अस्पृश्यताको उदीयमान अवस्था व्याख्या गरेका छन्।

ब्रिटिश शासनकालमा कहिलेकाहीँ “उदास वर्ग” को ترجुमासँग यो पद जोडिएको देखिन्छ। १९३५ अघि–पछि वर्गीकरण र नामकरणसम्बन्धी प्रयत्नहरूबारे विभिन्न दाबी पाइन्छ; कतिपय सन्दर्भमा प्रान्तीय स्तरमा नाम परिवर्तन छलफल भएको उल्लेख छ, तर विवरण एकरूप छैन। १९७० को दशकमा ‘दलित’ शब्दलाई दलित प्यान्थर्स जस्ता समूहले राजनीतिक–आन्दोलनकारी पहिचानका रूपमा सबल बनाएका थिए।

‘हरिजन’ र वैकल्पिक पद

‘हरिजन’ (भगवानका सन्तान) भन्ने पद भक्त कवि नरसिंह मेहताबाट उद्भूत भई महात्मा गान्धीले १९३३ तिर अस्पृश्यता अन्त्यको अभियानसन्दर्भमा प्रयोग गरे। तर धेरै दलित समुदायका मानिसहरूले यसलाई संरक्षणवादी वा अपमानजनक ठानेको उल्लेख पाइन्छ, किनकि यसले स्वतन्त्र सामुदायिक पहिचानभन्दा ठूलो हिन्दु संरचनासँग आश्रित सम्बन्ध देखाउँछ। दक्षिण भारतमा ‘आदि द्रविड’, ‘आदि कर्नाटक’ र ‘आदि आन्ध्र’ जस्ता क्षेत्रीय पदहरू पनि प्रचलित छन्। महाराष्ट्रमा ‘दलित’ सम्बोधन मुख्यतः महार समुदायतर्फ बढी अपनाइएको, अन्य समूहले आफ्नै जाति–नाम प्रयोग गर्न रुचाउने भनाइ भेटिन्छ।

आधिकारिक शब्दावली र कानूनी सन्दर्भ

भारतमा कानूनी तथा नीतिगत सन्दर्भमा प्रचलित आधिकारिक पद ‘अनुसूचित जाति’ हो। २००४ मा भारतको सम्बन्धित आयोगले सरकारी कागजातमा ‘दलित’ होइन, आधिकारिक पद प्रयोग गर्न निर्देशन गरेको उल्लेख छ। यद्यपि कतिपय अवस्थामा ‘दलित’ भन्ने पदले कानुनी परिभाषाभन्दा फराकिलो दायरा (जस्तै घुमन्ते समूह वा अनुसूचित जनजातिसँग अन्तरसम्बन्ध) जनाउन पनि प्रयोग भएको पाइन्छ। केही लेखनमा ‘दलित’लाई व्यापक “उत्पीडित जनता” को पर्यायसरूपमा उल्लेख गरिन्छ, यस्तै प्रवृत्ति नेपालमा पनि देखिन्छ।

नेपालमा प्रयोग र बहस

नेपालमा बीसौं शताब्दीको उत्तरार्धपछि ‘दलित’ पद समुदाय–नामको रूपमा फैलिएको देखिन्छ। कतिपयले यस पदलाई दीर्घकालीन दलनको अर्थसँग जोडेर अनुमोदन गर्छन्, भने कतिपयले परम्परागत शिल्पी समुदायभन्दा बाहिरका समूहमा सो पदको प्रयोग असङ्गत भएको तर्क गर्छन्। भारतमा ‘दलित’ सरकारी पद नमान्ने दृष्टिकोण सन्दर्भ दिँदै नेपालमा राष्ट्रिय दलित आयोग गठनको औचित्यमाथि पनि सवाल उठाइएको पाइन्छ।

जनसांख्यिकी र वितरण

भारतको २०११ को जनगणनाअनुसार दलित जनसंख्या करिब २० करोड, करिब १६ प्रतिशत रहेको बताइन्छ (केही स्थानमा १६.६ प्रतिशत पनि उल्लेख छ)। राज्यमानचित्रमा पञ्जाबमा करिब ३२ प्रतिशतसँग सबैभन्दा उच्च अनुपात देखिन्छ, जबकि मिजोरम जस्ता प्रदेशहरूमा अति न्यून छ। कुल सङ्ख्यामा उत्तर प्रदेश (२१%), पश्चिम बंगाल (११%), बिहार (८%) र तमिलनाडु (७%) को योगदान ठूलो मानिन्छ।

समूहीय उपस्थितिको दायरा पाकिस्तान, बंगलादेश (२०१० मा करिब ५० लाख), श्रीलंका र अन्य दक्षिण एशियाली देशसम्म फैलिएको देखिन्छ। प्रवासमा उनीहरू संयुक्त राज्य अमेरिका, युनाइटेड किङ्डम, सिङ्गापुर र क्यारिबियन आदिमा भारतीय डायस्पोराको अंशका रूपमा पाइन्छन्। एक अभियानकर्मीका अनुसार, भारतका सयौँ हजार गाउँहरूको छेउछाउमा दलित बस्ती अलग देखिने परिपाटी अझै प्रचलित छ।

पहिचान, धर्मपरिवर्तन र समकालीन बहस

कसैले ‘दलित’ लाई प्रबल राजनीतिक परिचायक मान्दा, केही विद्वान्ले यस पदले सबै पूर्व–अस्पृश्य समूहलाई एकै किसिमको राजनीतिक धारमा बाँधिदिने जोखिम औँल्याएका छन्। शिक्षित मध्यमवर्गीय व्यक्तिहरूमध्ये बौद्ध धर्ममा दीक्षा लिएपछि आफूलाई ‘दलित’ नमान्ने प्रवृत्तिको चर्चा पनि भएको छ; यसलाई सुधारिएको अवस्थासँग जोडेर हेर्ने धारणा पाइन्छ। समग्रमा, पदको औपचारिकता, राजनीतिकता र आत्म–पहिचानबीचको सम्बन्धबारे बहस निरन्तर छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “दलित।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A4। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). दलित. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A4

@misc{ne_350,
  title = {दलित},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A4}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}