डाँफे

डाँफे नेपालमा पाइने एक प्रमुख पहाडी–हिमाली पक्षी हो, जसलाई नेपालले राष्ट्रिय पक्षीका रूपमा मान्यता दिएको छ। उत्तराखण्डमा पनि यो "डाँफे" नामले नै परिचित छ र त्यहाँको प्रान्तीय पक्षी ठहरिन्छ। यसको आवास उच्च भूभागका वन र खुला ढिस्कोमध्ये फैलिएको देखिन्छ।

आकृति र आयाम

डाँफेको कद ठूला चरामा पर्छ। यसको शरीरको लम्बाइ करिब ७० से.मी.सम्म पुग्छ। भालेको वजन करिब २,३८० ग्राम र पोथीको वजन करिब २,१५० ग्राम उल्लेख गरिएको छ।

वितरण र बासस्थान

यो प्रजाति नेपालसहित भारत, बर्मा, तिब्बत र अफगानिस्तानका उच्च पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रहरूमा पाइन्छ। डाँफेले लालीगुराँस र मालिङ्गो प्रजातिका वन रहेका ढिस्को, खोँच र डाँडाकाँध वरिपरि बसोबास गर्न रुचाउँछ। हिमरेखा नजिकको चिसो ब्रह्माण्ड यसको सामान्य आवास मानिन्छ।

आहार र प्रजनन

यसले वनभूमिमा दाना खोज्ने र बोटबिरुवाका कोमल भाग टिप्ने गर्दछ। कीरा र फट्याङ्ग्रा, बाँसको तामा तथा कलिलो मुना यसको सामान्य आहारका रूपमा उल्लेखित छन्। प्रजननकालमा माटोमै अण्डा राख्ने बानी हुन्छ, र चल्ला कोर्ने तथा हुर्काउने कार्य जमिनमै सम्पन्न हुन्छ।

बानी–व्यवहार

डाँफे स्वभावले सतर्क, लजालु र सजिलै त्रासिने मानिन्छ। ठूला तथा आक्रामक चरा वा जनावरबाट जोगिन भाग्ने क्रममा ढुंगामुढा वा रुखबिरुवामा ठोक्किएर दुर्घटनात्मक मृत्यु हुने घटना देखापर्न सक्छन्। केही विवरणमा मानिसतर्फ आक्रोश देखाई टोक्ने व्यवहार देखिएको भनाइ छ। यसको बस्ती आकार कतिपय स्थानमा सानो रहेको वर्णन पाइन्छ।

वर्गीकरण र स्थानीय भिन्नता

हालै अरुणाचल प्रदेशमा डाँफेको नयाँ रूप भेटिएको दाबी गरिएको छ, र त्यसको पहिचानबारे सर्वेक्षण जारी छ। केही मत अनुसार त्यो स्क्लेटर मोनालको उपजाति हुन सक्छ, वा सम्भावित रूपमा पृथक प्रजाति पनि ठहरिन सक्छ; तर यी निष्कर्षहरू पुष्टि हुन बाँकी छन्। सो रूप हिमाली मोनालको उपजाति नै हो भन्ने आधार अभी स्पष्ट छैन। अर्को अध्ययनले भारतको पश्चिमोत्तर भागका नर हिमाली मोनालमा अन्य क्षेत्रको तुलनामा पुच्छरको सेतो भाग कम र छातीमा हरियो आभा बढी देखिएको निष्कर्ष निकालेको छ, जसले अलग उपजातिको संकेत गर्न सक्छ। स्रोतहरूमा मतभेद छ, र कर वर्गीकरण अहिलेसम्म अन्तिम रूपमा स्थिर छैन।

संरक्षण र जोखिम

केही क्षेत्रमा डाँफे (हिमाली मोनाल) माथि शिकार र अन्य मानवजन्य दबाबका कारण नकारात्मक प्रभाव देखिएको उल्लेख छ। पश्चिमी हिमालय क्षेत्रमा जलविद्युत ऊर्जा विकाससँग सम्बन्धित अव्यवस्था र चहलपहलप्रति स्थानीय बस्तीले प्रतिकूल प्रतिक्रिया दिएको तथ्य प्रस्तुत गरिएको छ। विपरीत रूपमा, पाकिस्तानमा यो प्रजाति लोपोन्मुखको सूचीमा नरहेको र मानिसले सजिलै पाल्न सकिने भनाइ पाइन्छ। कतिपय स्थानमा यसको घनत्व एक वर्ग माइलमा पाँच जोडीजति अभिलेखित छ। टाउकाको कलगी मूल्यवान ठानिने भएकाले अनधिकृत शिकार मुख्य खतरा मानिन्छ; कलगीलाई पहिरन तथा पद–प्रतिष्ठाको प्रतीकका रूपमा राख्ने प्रचलनले दवाब थपेको देखिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “डाँफे।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A1%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%AB%E0%A5%87। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). डाँफे. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A1%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%AB%E0%A5%87

@misc{ne_155,
  title = {डाँफे},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A1%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%AB%E0%A5%87}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}