मकालु-बरूण राष्ट्रिय निकुञ्ज

मकालु-बरूण राष्ट्रिय निकुञ्ज वि.सं. २०४९ (सन १९९२) मा स्थापना गरिएको एक विस्तृत संरक्षित क्षेत्र हो, जसलाई मकालु हिमालको नामसँग सम्बद्ध गरिएको छ। यस निकुञ्जको प्रशासनिक जिम्मेवारी राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागका मातहत पर्छ। संरक्षण कार्यमा विभागसँगै द माउन्टेन इन्स्टिच्युटको पहलले योगदान पुर्‍याउँदै आएको छ, जसले संरक्षित क्षेत्र व्यवस्थापनलाई समुदाय विकासका दृष्टिकोणसँग समायोजन गर्ने नमूना प्रोत्साहन गरेको बताइन्छ।

स्थापना र नामाकरण

यो संरक्षित क्षेत्र वि.सं. २०४९ (सन १९९२) मा कानुनीरूपमा घोषणा गरिएको हो। नामाकरण उच्च शिखर मकालु हिमालबाट गरिएको हुनाले यस क्षेत्रमा उक्त शिखर तथा आसपासका हिमाली भूभागको पहिचान सुदृढ छ। निकुञ्जको अवधारणा सुरुआतदेखि नै उच्च पर्वतीय पर्यावरण र तल्लो भिरालो क्षेत्रमा पाइने वनसम्पदालाई एउटै प्रशासनिक छातामुनि समेट्नेतर्फ उन्मुख देखिन्छ।

भू-आवरण र उचाइ दायरा

निकुञ्जको भू-दृश्य अरुण नदी नजिकका उष्ण वनक्षेत्रबाट शुरू भई हिमालयका हिमाच्छादित भागसम्म क्रमशः उक्लन्छ। यस्तो उचाइक्रमले जलवायु, वनस्पति र बासस्थानहरूको प्रकार्यगत विविधता देखाउँछ। यस भित्री दायरामा उच्चतम भाग समुद्री सतहबाट करिब ८,००० मिटर नजिक पुग्ने उल्लेख गरिन्छ, जसले हिमाली पारिस्थितिक तन्त्रका संवेदनशील क्षेत्रलाई समेटेको संकेत दिन्छ।

प्रशासन र सहकार्य

निकुञ्जको नीतिगत तथा कार्यान्वयन पक्ष राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागद्वारा व्यवस्थापित हुन्छ। यस कार्यमा द माउन्टेन इन्स्टिच्युटको सहभागिताले संरक्षण र स्थानीय विकासबीचको सन्तुलनमा जोड दिने अभ्यासलाई अगाडि बढाएको छ। उक्त पहलले समुदायसँग सहकार्य गरी संरक्षित क्षेत्र व्यवस्थापनलाई व्यवहारिक बनाउने र स्थानीय सरोकार सम्बोधन गर्ने उपायलाई प्राथमिकता दिएको विवरण पाइन्छ।

जैविक विविधता

मकालु-बरूण क्षेत्र वनस्पतिको उल्लेखनीय विविधताका कारण चिनिन्छ। स्रोतअनुसार यहाँ २५ प्रजातिका लाली गुराँस पाइन्छन्। त्यस्तै ४७ प्रजातिका अर्किड र ५६ अन्य दुर्लभ वनस्पति प्रजाति दर्ता भएका छन्। वन्यजन्तुमा हिउँ चितुवा, कस्तुरी मृग र बँदेल जस्ता प्रजाति उल्लेखित छन्, जसले उच्च हिमालीदेखि उपउष्ण कक्षासम्मका बासस्थानमा पाइने जैविक सम्पदाको परास देखाउँछ।

उल्लेखनीय शिखरहरू

निकुञ्ज भित्र तथा वरपरका मुख्य हिमशृङ्गमा मकालु हिमाल (८,४६३ मि.) समावेश छ, जसलाई विश्वका उच्च शिखरमध्ये एकका रूपमा मानिन्छ। साथै चाम्लाङ हिमाल (७,३१९ मि.), बरुन्त्से हिमाल (७,१२९ मि.) र मिरा पिक (६,६५४ मि.) जस्ता शिखरहरू पनि सूचीकृत छन्। यी शृङ्गहरूले निकुञ्जको भू-आकृतिक प्रतिष्ठा निर्धारण गर्ने मात्र होइन, हिम-प्रेरित जलस्रोत र उच्च-उचाइका बासस्थानको संरचनामा समेत प्रभाव पार्छन्।

क्षेत्रफल र दायरा

उपलब्ध तथ्याङ्कअनुसार मकालु-बरूण राष्ट्रिय निकुञ्ज २३,३० वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको छ। यसले नदी खोँच, वनसमूह, घाँसे मैदान र हिमाली भागलाई समेट्ने बहु-आयामिक दायरा सम्हाल्छ। उचाइ र भौगोलिक विविधताका कारण संरक्षण योजना बनाउँदा विभिन्न बासस्थानका आवश्यकता र मौसमी परिवर्तनलाई ध्यान दिनु पर्ने देखिन्छ।

संरक्षण दृष्टिकोण

यो निकुञ्जमा अपनाइएको संरक्षण कार्यढाँचाले संरक्षित क्षेत्रको वैज्ञानिक व्यवस्थापन र समुदायलाई समेटिएको विकास प्रक्रियालाई एकीकृत गर्ने हेतुले काम गरेको विवरण छ। यस्तो दृष्टिकोणले जैविक सम्पदा जोगाउन स्थानीय सरोकार, ज्ञान र सहभागितालाई जोड दिन्छ, जसले दीर्घकालीन संरक्षण लक्ष्यलाई व्यवहार्य बनाउने अपेक्षा राख्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “मकालु-बरूण राष्ट्रिय निकुञ्ज”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/मकालु-बरूण_राष्ट्रिय_निकुञ्ज (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). मकालु-बरूण राष्ट्रिय निकुञ्ज [Makalu-Barun National Park]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/मकालु-बरूण_राष्ट्रिय_निकुञ्ज

“मकालु-बरूण राष्ट्रिय निकुञ्ज [Makalu-Barun National Park].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/मकालु-बरूण_राष्ट्रिय_निकुञ्ज. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “मकालु-बरूण राष्ट्रिय निकुञ्ज [Makalu-Barun National Park].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/मकालु-बरूण_राष्ट्रिय_निकुञ्ज.

@misc{nepaliencyclopedia_784,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {मकालु-बरूण राष्ट्रिय निकुञ्ज [Makalu-Barun National Park]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%81-%E0%A4%AC%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%A3_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF_%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9C},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - मकालु-बरूण राष्ट्रिय निकुञ्ज [Makalu-Barun National Park]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%81-%E0%A4%AC%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%A3_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF_%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9C
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -