कस्तुरी मृग

कस्तुरी मृग मोस्किडेइ परिवारभित्र राखिने र मोस्कस वर्गसँग सम्बन्धित वन्यजन्तुका रूपमा वर्णित छ। यसको उपस्थितिहरू दक्षिण एशियालीय हिमालय क्षेत्रमा दर्ज गरिन्छ, जहाँ नेपालका हिमाली भागहरू विशेष रूपमा उल्लेख्य मानिन्छन्। स्रोतहरूमा कस्तुरीको उच्च मूल्यका कारण यस प्रजाति सिकारको जोखिममा परेको जनाइएको छ। कस्तुरी मृगलाई घाँस खाने शाकाहारी प्राणीको रूपमा पनि चिनिन्छ।

वर्गीकरण र परिचय

यस जनावरलाई मोस्किडेइ नामक परिवारसँग सम्बद्ध गरिन्छ, र मोस्कस भन्ने वर्गभित्र समेटिने भनिन्छ। उपलब्ध विवरणले यसलाई पृथक पहिचानका साथ प्रस्तुत गरेको छ, जसमा कस्तुरी उत्पादनसँगको सम्बन्ध विशेष रूपमा जोडिन्छ। वैज्ञानिक विवरणका सूक्ष्म पक्षहरू यहाँ विस्तृत छैनन्, तर स्रोतमा दिएको वर्गीकरणले यसको पहिचानलाई आधार प्रदान गरेको छ।

भौगोलिक वितरण

कस्तुरी मृगको वितरण दक्षिण एशियाली हिमाली भूभागमा केन्द्रित छ। यस परिप्रेक्ष्यमा, नेपालका हिमाली क्षेत्रमा यसको उपस्थिति विशेषरूपमा संकेत गरिएको छ। ठ्याक्कै स्थान, उचाइ र बासस्थान सम्बन्धी सूक्ष्म विवरण स्रोतमा खुलाइएको छैन, तर हिमाली क्षेत्रलाई यसको बसोबाससँग जोडेर व्याख्या गरिएको पाइन्छ।

कस्तुरी र आर्थिक मूल्य

स्रोतअनुसार कस्तुरीको मूल्य अत्यन्तै उच्च मानिन्छ, जसको दर प्रतिग्राम ५ लाखदेखि २५ लाखसम्म पुग्ने बताइएको छ। यही आर्थिक आकर्षणका कारण कस्तुरी मृग सिकारिको चपेटामा पर्नु प्रमुख जोखिमका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। कस्तुरीको माग, यसको शारीरिक अङ्गसँग सम्बन्धित मूल्य, र अवैध सङ्कलनका संकेतबीच स्रोतले सीधा सम्बन्ध देखाउँछ।

आहार र जीवनशैलीका संकेत

कस्तुरी मृगलाई घाँस खाने, अर्थात् शाकाहारी प्राणीका रूपमा चित्रित गरिएको छ। यसको आहारसम्बन्धी थप विवरण—जस्तै विविध कन्द, पात वा अन्य वनस्पति—स्रोतमा संकेत गरिएको छैन। यहाँ प्रस्तुत सूचनाले मूलतः घाँसाधारित आहारलाई नै यसको जीवनशैलीको आधारका रूपमा देखाउँछ।

कस्तुरी बिरालोसँग भिन्नता

यस्तै नाम बोकेको कस्तुरी बिरालो पनि हिमाली क्षेत्रमा बस्ने भनिएको छ, तर यो मांसाहारी, अर्थात् मांसाहारी प्रवृत्तिको प्राणी हो। नामको समानताले प्रायः दुवैबीच भ्रम हुन सक्छ, तर स्रोतमा कस्तुरी मृगलाई शाकाहारी र कस्तुरी बिरालोलाई मांसाहारी भनी स्पष्ट छुट्याइएको छ। यसरी, आहार र जीवनशैलीका आधारमा यी दुई प्राणी पृथक मानिन्छन्।

जोखिम र चुनौती

उच्च मूल्यका कारण कस्तुरीको माग बढ्दा कस्तुरी मृग सिकारको चपेटामा पर्ने उल्लेख स्रोतमा स्पष्ट छ। कानुनी तथा संरक्षणसम्बन्धी विस्तृत अवस्था यहाँ दिइएको छैन, तर सिकारबाट हुने दबाब यसको प्रमुख चुनौतीको रूपमा औँल्याइएको छ। यसले प्रजातिको सुरक्षित उपस्थितिका लागि जोखिम निम्त्याउने आशङ्का उठाइएको देखिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “कस्तुरी मृग।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%AE%E0%A5%83%E0%A4%97। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). कस्तुरी मृग. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%AE%E0%A5%83%E0%A4%97

@misc{ne_159,
  title = {कस्तुरी मृग},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%AE%E0%A5%83%E0%A4%97}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}