राउटे जाति

राउटे जाति नेपालका खस आर्य परम्परासँग सम्बन्धित, घुम्ती बासस्थान र वनआधारित जीविकाले चिनिने आदिवासी समुदाय हो। मध्य–पश्चिमका वन क्षेत्रमा सर्ने–बस्ने यिनीहरूले सिकार, संकलन र साटासाटलाई मुख्य आजीविका बनाएका छन्। यिनको बोली खस मूलको हो, र आधुनिक नेपालीमा पनि सहज संवाद गर्ने क्षमता देखिन्छ। परम्परागत वाद्यतर्फ मिजिरा, मादल र ढ्याङग्रो जस्ता बाजा प्रयोग गर्ने चलन पाइन्छ।

उत्पत्ति र भाषिक पहिचान

समुदायलाई खस आर्य वंशपरम्परासँग जोडिएको रूपमा वर्णन गरिन्छ। यिनको मातृभाषा खस पृष्ठभूमिको हो, भने समकालीन नेपाली भाषामा बोलचाल र बोध दुवै प्रष्ट देखिन्छ। यिनको लेखन–लिपि बारे एकमत छैन; कतिपय धारणाअनुसार लिपि नटुंगिएको जस्तो देखिए पनि योगी नरहरिनाथले काठका पेटीमा आफ्नै लिपिमा लेखिएका वंशावली तथा ग्रन्थ रहेको भनाइ उल्लेख गरेका छन्।

भौगोलिक फैलावट र बसोबास

राउटेहरूको गतिशील बासस्थान मुख्यतः कर्णाली अञ्चल, महाकाली अञ्चल, सेती अञ्चल, भेरी अञ्चल र राप्ती अञ्चलका पहाडी जंगल र केही समथर भूभागसम्म फैलिएको छ। पानी नजिकका वनक्षेत्र यिनीहरूको मनपर्ने डेरा क्षेत्र हुन्। विशेषगरी सल्यान केन्द्र मानिने गरी आसपासका सुर्खेत, दाङ, जाजरकोट र दैलेखका जङ्गलमा बढी घुमफिर हुन्छ। आवश्यकताअनुसार कैलाली र कालिकोटतर्फ पनि आवतजावत गर्ने चलन छ।

रोज्गार र दैनिक जीवन

समुदायले बाँदरसहितका जङ्गली जनावर सिकार, कन्दमूल र फलफूल संकलन, र काठका घरायसी सामग्री बनाउने कार्यलाई जीविकाको आधार बनाउँछ। बनाइएका काठका भाँडा–सामान गाउँमा लगी अन्नपातसँग साट्ने चलन छ, र कहिलेकाहीँ नजीकका बस्तीमा पुगेर मागेर पनि जीवन धानिन्छ। केही सांस्कृतिक विश्वास पनि रोज्गारसँग गाँसिएका छन्, जसमध्ये केही पहिरन देखेपछि सिकार नबस्ने धारणा र सिकार नपर्नु कुलदेवताको अप्रसन्नता ठान्ने चलन उल्लेखनीय छ।

आवास र बसाइँ सार्ने नियम

डेरा प्रायः वनको हरियो स्याउला र हाँगा–वोटाले गोलो वा अण्डाकार घेराजस्तो बनाइन्छ, र छाप्रो उठाउने काममा महिलाको भूमिका प्रमुख हुन्छ। मध्यभागमा घरायसी काम र बालबालिका बस्ने ठाउँ छुट्याउने चलन छ। कहिल्यै लामो परीक्षण गरेर मात्र बसोबास तय नगरी, दिन ढल्कँदा पुगेको स्थानलाई अस्थायी डेरा बनाइने गर्दछ। बाटो लागेपछि ढल्किनु परेको दिशातर्फ परेका खोला–तालको पानी नखाने, तर मूलको पानी रोज्ने प्रचलन पनि देखिन्छ।

जनसङ्ख्या र तथ्याङ्क

राउटेहरूको कुल संख्याबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ। कर्णाली–महाकाली जलाधार वरिपरि करिब ६५० जति रहेको अनुमान पाइन्छ। मध्य–पश्चिमका सल्यान र आसपासमै १२८ देखि १३५ जना भेटिएको विवरण उल्लेख छ। यसबाहेक नेपालको जनगणना २०६८ले ६१८ जनाको गणना गरेको देखिन्छ। अर्कातिर उच्च मृत्यु–दरका कारण करिब १५० कै हाराहारीमा संख्या स्थिर रहेको दाबी पनि उद्धृत गरिएको छ।

धर्म, देवता र संस्कार

समुदायले हिन्दू धर्म मान्दछ। कुलदेवताका रूपमा मष्टो र भुयारको आराधना विशेष महत्त्व राख्छ, र अभावसँँगै पनि ती देवता प्रति पूजापाठ अनिवार्य मानिन्छ। सूर्यलाई उच्च देवता ठानिए पनि विशेष पूजा भने गर्दैनन्। चाडपर्वमा माघी र दशैं मुख्य छन्। विवाह अवसरमा सुँगुरको पाठो, सम्भव भए खसीसमेत खुवाउने चलन छ, र कतिपय मासु जिउँदै पोल्ने प्रथा पनि उल्लेखित छ। शिशु जन्मेपछि बाह्रौं दिन न्वारन गर्ने, र मृत्यु भएमा उही दिन बाँदर मार्ने जालले बेरेर गाड्ने, श्राद्ध–बरखी नगरी तुरुन्त बसाइँ सर्ने प्रचलन छ। गाड्ने संस्कारलाई अर्को जन्ममा राम्रो घर पाउने कामना सँग जोडिन्छ।

सामाजिक संरचना र समकालीन परिवर्तन

समुदायभित्र मुख्य निर्णय मुखियाले गर्छन्, र त्यस्तो निर्णय मान्य गरिन्छ। प्रमुख व्यक्तिलाई ‘मानबहादुर’ भनेर सम्बोधन गर्ने उल्लेख भेटिन्छ। थरहरूमा कल्याल, रास्कोटी, सत्याल जस्ता नाम प्रचलित देखिन्छन्; ‘राउत’ र ‘साउद’ पनि यही समुदायसँग सम्बन्धित हुनसक्ने अड्कल गरिएको छ। जिल्ला प्रशासन कार्यालय सल्यानको विवरणअनुसार राजकोटीशाही, हमालशाही र कल्याल शाही गरी तीन वंश/जातमा विभाजन रहेको छ। हालका परिवर्तित अवस्थाहरूमा राउटेहरू कतिपय स्थानमा वन संरक्षणको भूमिका लिनु र सर्वसाधारणका सामाजिक भेलामा उपस्थिति जनाउनुजस्ता सहभागिता पनि देखिएका छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “राउटे जाति।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%9F%E0%A5%87_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). राउटे जाति. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%9F%E0%A5%87_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF

@misc{ne_345,
  title = {राउटे जाति},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%9F%E0%A5%87_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}