मुख्यमन्त्री (नेपाल)

मुख्यमन्त्री (नेपाल) सातै प्रदेश का निर्वाचित सरकार प्रमुख हुन्, जसले प्रदेशस्तरीय शासनको नेतृत्व गर्छन्। उनीहरूलाई संविधान (नेपाल)को धारा १६७ बमोजिम सम्बन्धित प्रदेश प्रमुखले नियुक्त गर्छन्। नियुक्त व्यक्तिले प्रदेश सभामा बहुमतको विश्वास कायम राख्नुपर्छ, र पदावधि सामान्यतया प्रदेश सभाको कार्यकालसँग सहसमाप्ति हुन्छ।

संवैधानिक आधार र हैसियत

मुख्यमन्त्रीको पदको संवैधानिक व्यवस्था नेपालको संविधानमा सूक्ष्म रूपमा निर्दिष्ट छ। धारा १६७ ले नियुक्तिदेखि सरकार गठनसम्मका मुख्य आधारहरू निर्धारण गर्दछ। प्रदेश सरकारको निर्वाचित प्रमुखका रूपमा मुख्यमन्त्री प्रदेशसभामा राजनीतिक समर्थनका आधारमा सरकार सञ्चालनको जिम्मेवारी वहन गर्छन्।

नियुक्ति प्रक्रिया

प्रदेश सभाको निर्वाचनपछि मुख्यमन्त्रीको चयन बहुमतका गणित र संसदीय प्रथाअनुसार अघि बढ्छ। संविधानअनुसार प्रदेश प्रमुखले निम्न तरिकाबाट नियुक्ति गर्छन्:

• प्रदेशसभामा एकल बहुमत पाएको संसदीय दलको नेतालाई सर्वप्रथम सरकार गठनका लागि आमन्त्रण गरिन्छ।
• यदि कुनै दलसँग एक्लै बहुमत नभएमा, अन्य दल/समूहको समर्थनसहित बहुमत सिद्ध गर्न सक्षम संसदीय दलको नेतालाई बोलाइन्छ।
• निर्वाचन भएको ३० दिनभित्र नियुक्ति सम्पन्न नभएमा वा नियुक्त व्यक्ति विश्वासको मत लिन असफल भएमा, सबैभन्दा बढी सिट प्राप्त दलको संसदीय दलको नेतालाई नियुक्त गरिन्छ।
• यदि त्यसरी नियुक्त व्यक्तिले पनि विश्वासको मत पाउन सकेन भने, दलगत निष्ठा भन्दा पर गई, प्रदेशसभाको कुनै पनि सदस्यले बहुमत सिद्ध गरेमा उसलाई मुख्यमन्त्री नियुक्त गर्न सकिन्छ।
• उक्त प्रयासहरू पनि सफल नहुँदा प्रदेश प्रमुखले सभा भङ्ग गरी नयाँ निर्वाचनको आह्वान गर्छन्।

यी प्रावधानहरूले निर्वाचनपछिको सरकार गठनलाई चरणबद्ध र समयबद्ध बनाउने व्यवस्था गर्छन्, जसले स्थिरता र वैधानिक निरन्तरता सुनिश्चित गर्ने उद्देश्य राख्छ।

विश्वासको मत र पदावधि

नियुक्त मुख्यमन्त्रीले प्रदेश सभाको विश्वास निरन्तर कायम राख्नुपर्छ। धारा १८८ बमोजिम विश्वासको प्रस्ताव पारित हुन नसकेमा वा अविश्वासको प्रस्ताव पारित हुँदा सरकारको वैधानिकता अन्त्य हुन्छ। मुख्यमन्त्रीको पदावधि प्रदेश सभाको कार्यकालसँग जोडिएको हुन्छ, र सभाको कार्यकाल समाप्त हुँदा सामान्यतया मुख्यमन्त्रीको पद पनि समाप्त मानिन्छ।

पद रिक्त हुने अवस्था

संविधानको धारा १६९ ले मुख्यमन्त्री तथा मन्त्रीको पद रिक्त हुने अवस्थाहरू निर्धारण गरेको छ। पद खाली मानिने प्रमुख अवस्थाहरू यसप्रकार छन्:

• मुख्यमन्त्रीले प्रदेश प्रमुख समक्ष लिखित राजीनामा दिएमा।
• धारा १८८ अनुसार विश्वासको प्रस्ताव पारित गराउन नसकेमा वा अविश्वासको प्रस्ताव पारित भएमा।
• प्रदेश सभाको सदस्यताको अर्हता हराएमा वा सदस्य नरहेमा।
• मृत्यु भएमा।

यी व्यवस्थाले सरकार परिवर्तन र उत्तरदायित्वको संवैधानिक मार्ग स्पष्ट गर्छन्।

योग्यता

नेपालको संविधान २०७२ ले मुख्यमन्त्री बन्ने व्यक्तिका लागि आवश्यक योग्यता तोकेको छ। मूलतः मुख्यमन्त्री बन्ने व्यक्ति प्रदेश सभाको सदस्य हुनुपर्ने र त्यसका लागि देहायका अर्हताहरू पूरा हुनुपर्ने हुन्छ:

• नेपालको नागरिक र सम्बन्धित प्रदेशको मतदाता हुनु।
• उमेर २५ वर्ष वा सोभन्दा बढी हुनु।
• कुनै फौजदारी कसुरमा दोषी ठहर नगरिएको हुनु।
• प्रचलित कानूनले अयोग्य नठहराएको हुनु।
• कुनै लाभको पद नधारण गर्नु।

यसका साथै मुख्यमन्त्री बहुमत प्राप्त संसदीय दलको नेता हुनुपर्ने, वा कुनै दलसँग एकल बहुमत नहुँदा अन्य दल/समूहको समर्थनमा सभामा बहुमत सिद्ध गर्नुपर्ने व्यवस्था छ।

शपथ र कर्तव्यसम्बन्धी प्रतिवद्धता

मुख्यमन्त्रीले नियुक्तिपछि अनुसूची–३ (दफा १४ सँग सम्बन्धित) अनुसार शपथ ग्रहण गर्छन्। शपथको सारमा नेपालको राजकीय सत्ता नेपाली जनतामा निहित रहेको र संविधानप्रति निष्ठा रहने प्रतिज्ञा समावेश हुन्छ। शपथले प्रचलित कानुनको अधीनमा रही निष्पक्ष, निडर र पूर्वाग्रहविहीन रूपमा कर्तव्य पालन गर्ने प्रतिबद्धता गराउँछ, साथै सरकारी गोपनीयता कानुनअनुसार जतन गर्ने वाचा गरिन्छ।

प्रदेशीय दायरा

मुख्यमन्त्रीको पद सातवटै प्रदेशमा स्थापना भएको छ, जसमा कोशी प्रदेश, मधेश प्रदेश, बागमती प्रदेश, गण्डकी प्रदेश, लुम्बिनी प्रदेश, कर्णाली प्रदेश र सुदूरपश्चिम प्रदेश पर्छन्। यी प्रदेशहरूमा सरकार गठन, बहुमतको व्यवस्थापन र विश्वासको मतसम्बन्धी कार्य संविधानअनुसार एकरूप सिद्धान्तमा आधारित हुन्छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “मुख्यमन्त्री (नेपाल)”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/मुख्यमन्त्री_(नेपाल) (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). मुख्यमन्त्री (नेपाल) [Chief Minister (Nepal)]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/मुख्यमन्त्री_(नेपाल)

“मुख्यमन्त्री (नेपाल) [Chief Minister (Nepal)].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/मुख्यमन्त्री_(नेपाल). Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “मुख्यमन्त्री (नेपाल) [Chief Minister (Nepal)].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/मुख्यमन्त्री_(नेपाल).

@misc{nepaliencyclopedia_612,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {मुख्यमन्त्री (नेपाल) [Chief Minister (Nepal)]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80_(%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2)},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - मुख्यमन्त्री (नेपाल) [Chief Minister (Nepal)]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80_(%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2)
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -