हिरा देवी वैबा

हिरा देवी वैबा (Hira Devi Waiba) भारतीय गोर्खा समुदायकी नेपाली भाषाकी प्रतिष्ठित नेपाली लोकगीत गायिका हुन्। नेपाली लोकसंगीतको प्रवर्धनमा उनी अग्रपंक्तिमा मानिन्छिन्, र "Chura ta Hoina Astura" तमाङ सेलोको पहिलो ध्वनिमुद्रण भएको दाबी प्रचलित छ। उनले १९७४ र १९७८ मा हिस मास्टर्स भ्वाइस (HMV) सँग एल्बम निकाल्ने एक मात्र नेपाली लोकगायिका भएकी थिइन्, र अल इन्डिया रेडियोमा नेपाली लोकशाखाका ग्रेड ‘ए’ की एकमात्र कलाकारको मान पाएकी थिइन्। उनले म्युजिक नेपालले स्वतन्त्र कलाकारको रूपमा रेकर्ड/प्रकाशन गरेको पहिलो एल्बमकी कलाकारसमेत बनेर सीमा-पारको नेपाली संगीत सम्बन्धमा विशेष स्थान सुरक्षित गरिन्।

पृष्ठभूमि र परिवार

वैबा परिवारिक रूपमा संगीत परम्परासँग जोडिएको थियो। उनको परिवार पश्चिम बङ्गालको अम्बुटिया टी इस्टेट (कर्सियाङ नजिक) बाट थियो, जहाँ पुस्तौँदेखि नेपाली लोकगायन र वादनको संस्कार निरन्तर रहेको बताइन्छ। उनका पिता सिंह मान सिंह वैबा र आमा छेरिङ दोल्मा थिए। भारतीय नेपाली भाषिक परिवेशमा हुर्किए पनि उनको कलात्मक पहिचान समग्र नेपाली संगीतवृत्तसँग घनिष्ठ रह्यो।

आरम्भिक प्रसारण र ध्वनिमुद्रण

उनको प्रसारण जीवन कर्सियाङस्थित अल इन्डिया रेडियो केन्द«मा १९६३–१९६५ बीच उद्घोषकका रूपमा सुरु भयो। १९६६ मा उनले कर्सियाङमै रहेर रेडियो नेपालका लागि तीनवटा गीत रेकर्ड गरिन्, जसलाई उनको गायक-जीवनको संस्थागत प्रवेश मानिन्छ। यतिबेला उनका प्रस्तुति र चयनले पारम्परिक धुन र शब्दलाई प्रसारणमाध्यममार्फत् व्यापक श्रोता-मण्डलासम्म पुर्‍यायो।

रेकर्डिङ, संस्थागत उचाइ र कीर्तिमान

व्यावसायिक रेकर्डिङतर्फ, वैबाले १९७४ र १९७८ मा हिस मास्टर्स भ्वाइससँग एल्बम निकालिन्, र यस कम्पनीसँग एल्बम प्रकाशित गर्ने एक मात्र नेपाली लोकगायिका ठहरिइन्। उनी अल इन्डिया रेडियोमा नेपाली लोकसंगीतका ग्रेड ‘ए’ की एक्लौती गायिका थिइन्, जुन संस्थागत मान्यता उनको स्वर, शैली र सङ्गीतिक गहिराइको प्रमाण हो। म्युजिक नेपालले पहिले सङ्ग्रह र पुनःमुद्रित गीत मात्रै निकाल्ने प्रथा तोड्दै, वैबाको एल्बमलाई पहिलोपटक स्वतन्त्र कलाकारको रूपमा रेकर्ड र प्रकाशन गर्‍यो। "Chura ta Hoina Astura" लाई पहिलो तमाङ सेलो ध्वनिमुद्रण मानिएकोले उनको नाम यो शैलीको अभिलेखमा विशेष रूपमा स्मरण गरिन्छ।

शैली र चर्चित कृतिहरू

वैबाको गायन शैलीले नेपाली लोकशैलीका भाकाहरू—विशेषतः तमाङ सेलो—लाई आधुनिक माध्यममा स्थापित गर्‍यो। उनका चर्चित गीतहरूमा "Phariya Lyaaidiyechan", "Ora Daudi Jaanda" र "Ramri tah Ramri" समावेश छन्। परम्परागत बोल र लयलाई सुस्पष्ट उच्चारण, सरल प्रस्तुतिकरण र सशक्त भाकासँग संयोजन गर्ने उनको रूखाइजले व्यापक श्रोता-आकर्षण पायो।

शिक्षालय स्थापना र पारिवारिक समर्पण

आफ्ना पिता सिंह मान सिंह वैबाप्रति कृतज्ञताका रूपमा उनले २००८ मा कदमतला, सिलीगुडी नजिक SM Waiba International Music and Dance Academy स्थापना गरिन्। यस संस्थाद्वारा लोकसंगीत र नृत्य प्रशिक्षणमार्फत् परिवारको कलात्मक परम्परालाई निरन्तरता दिने उद्देश्य राखियो।

पुरस्कार र मान्यता

उनी १९८६ मा दार्जिलिङस्थित नेपाली एकेडेमी दार्जिलिङबाट ‘मित्रसेन पुरस्कार’बाट सम्मानित भइन। १९९६ मा सिक्किम सरकारले ‘मित्रसेन स्मृति पुरस्कार’ दियो। त्यसबाहेक ‘भानु एकेडेमी पुरस्कार’, २००१ को ‘आगमसिंह गिरी पुरस्कार’ र गोर्खा शहीद सेवा समितिको ‘लाइफटाइम एचिभमेन्ट’ सम्मान प्राप्त गरिन्। नेपाल सरकारबाट ‘गोरखदक्षिण बाहु’, ‘साधना सम्मान’ र ‘मधुरिमा फूलकुमारी महतो पुरस्कार’ प्रदान गरियो।

निधन र विरासत

वैबाको १९ जनवरी २०११ मा घरमा लागेको आगलागीबाट डढेर ७१ वर्षको उमेरमा निधन भयो। उनी पछि दुई सन्तान—नवनित अदित्य वैबा र सत्य अदित्य वैबा—रहेका छन्, जो दुवै सङ्गीतसँग संलग्न छन्। २०१६–२०१७ मा सन्तानले ‘Ama Lai Shraddhanjali – Tribute to Mother’ शीर्षक परियोजनामा उनका चर्चित गीतहरू फेरि रेकर्ड गरी सार्वजनिक गरे; यसमा नवनितले स्वर दिइन् र सत्यले निर्माण तथा व्यवस्थापन गरे। यसरी वैबाको पारिवारिक र सांगीतिक धरोहर नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउने प्रयास औपचारिक रूपमा विस्तार भयो।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “हिरा देवी वैबा”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/हिरा_देवी_वैबा (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). हिरा देवी वैबा [Hira Devi Waiba]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/हिरा_देवी_वैबा

“हिरा देवी वैबा [Hira Devi Waiba].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/हिरा_देवी_वैबा. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “हिरा देवी वैबा [Hira Devi Waiba].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/हिरा_देवी_वैबा.

@misc{nepaliencyclopedia_871,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {हिरा देवी वैबा [Hira Devi Waiba]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A4%BE_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A5%80_%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%AC%E0%A4%BE},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - हिरा देवी वैबा [Hira Devi Waiba]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A4%BE_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A5%80_%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%AC%E0%A4%BE
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -