पाथीभरा देवी (ताप्लेजुङ)

पाथीभरा देवी (ताप्लेजुङ) पूर्वोत्तर ताप्लेजुङ जिल्लाको पाथीभरा पर्वतमाथि स्थापित प्रसिद्ध तीर्थस्थलका रूपमा चिनिन्छ। यहाँ देवीलाई देउस्थलबाटै आराधना गरिन्छ, स्थायी मन्दिर भवन निर्माण भइसकेको छैन। फुङ्लिङबाट करिब १९.४ कि.मी. टाढा र एक दिनको पैदल यात्रापछि पुगिने यो स्थलमा वर्षैभरि भक्तजनको चहलपहल रहन्छ। उचाइबारे उल्लेखमा फरक–फरक मापन भेटिन्छ, करिब १२,००० फिट वा ३७९४ मि. भनिन्छ।

स्थान, नाम र सांस्कृतिक पहिचान

देवीको नाम पाथीभरा पर्वतसँग सम्बन्धित रूपमा प्रचलित छ, जसको शीर्ष भाग नजिकै देउस्थल रहेको छ। लिम्बू समुदायले यस पर्वतलाई “मुकुम्लुङ” भनी पुकार्छ, जहाँ लिम्बू भाषामा “मुकुम” शक्ति र “लुङ” ढुंगालाई जनाउँछ। देउस्थल नजिकै २०७७ सालमा किरण धार्मिक परम्पराअनुसारको मन्दिर बनेको छ, जसको प्राङ्गणमा गुरु फाल्गुनन्दको शालिक राखिएको उल्लेख पाइन्छ। यसपछि पाथीभरा क्षेत्र लिम्बू समुदायको सामुदायिक आराध्यस्थलको रूपमा पनि स्थापित भएको छ।

धार्मिक महत्ता र आस्थाको स्वरूप

पाथीभरा देवी शक्तिपूजाकी आराध्या मानिन्छिन्। यहाँको आराधना परम्पराले भक्तिभाव, व्रत र मान्यतामा जोड दिन्छ। जात, धर्म वा लिङ्गका आधारमा प्रवेश निषेध नरहेको भनाइ छ; तथापि जनश्रुति अनुसार गर्भवती, रजस्वला, बारको मान्छे वा पापकर्म बुझेका व्यक्तिले देवस्थल जानु अशुभ ठहरिन सक्छ। देवीलाई दीर्घ सौभाग्यको प्रतीक मानी सिङ्गारसामग्री, प्रसाधन, फलफूल वा मिठाई चढाउने प्रचलन छ।

उत्पत्ति–किम्बदन्ती

स्थानीय परम्परामा गोठालाहरूको बथान हराएको प्रसंग सुनाइन्छ। देवीले स्वप्न वा दर्शनमार्फत बलिसहित पूजाको निर्देश दिएपछि बलि चढाए लगत्तै हराएको बथान फिर्ता देखिएको जनश्रुति छ। यस देउस्थलमा बलिवेदीमा रगत नजम्ने, भुइँमा हराएझैँ हुने अद्भुतता विश्वास गरिन्छ। यही धारणा कारण देवीले बलि स्नेहपूर्वक स्वीकार्छिन् भन्ने आस्था बलियो बनेको बताइन्छ।

पूजापाठ, बलि र आचार

यहाँ पशुबलि अनिवार्य मानिँदैन, तर चढाउनु उत्तम ठानिन्छ। निषेध मान्ने भक्तहरूले फलफूल, मिठाई वा अन्य भोग चढाउँछन्। श्रद्धालुहरूले सिन्दूर, टीका, काँगियो जस्ता प्रसाधन सामग्री पनि अर्पण गर्छन्। देवीको प्रतिमाबारे “नेपालभरिमै अग्लो (करिब ८'६") भगवतीको प्रतिमा” भनी भनाइ छ, तर यस दाबीबारे औपचारिक प्रमाण अलग–अलग हुन सक्छ।

प्राकृतिक परिवेश र दृश्यावलोकन

देउस्थल वरपर लेकाली वनस्पति—अङ्गेरी, गोब्रेसल्लो, धुपी, गुराँस र मालिङो—देखिन्छ। खुलेको मौसममा वरिपरिको हिमशृंखला स्पष्ट देखिन्छ, विशेषतः सूर्योदय–सूर्यास्तका बेला दृश्य मोहक हुन्छ। यहाँबाट कञ्चनजंघा (८५८६ मि., ८४८२ मि., ८४७६ मि. विभिन्न शिखर), कुम्भकर्ण हिमाल (७७१० मि.), काङबाचेन (७९०३ मि.), मकालु (८४६३ मि.), लोत्से (८५१६ मि.), नोत्से (७८५५ मि.) र डोम हिमाल (७४४२ मि.) अवलोकन हुने उलेख छ।

आगमन मार्ग र मौसम

फुङ्लिङबाट सुकेटार—तल्लो फेदी—उपल्लो फेदी हुँदै पैदल उकालो चढेर देउस्थल पुगिन्छ। झापाको बिर्तामोडबाट इलाम–फिदिम हुँदै करिब २७० कि.मी. मेची राजमार्गबाट फुङ्लिङ पुग्ने प्रचलित बाटो छ। अर्को विकल्प धरानबाट धनकुटा–हिले हुँदै कोशी राजमार्गमा करिब १०० कि.मी. यात्रा गरी बासन्तपुरबाट गुफापोखरी–गोर्गा दोभानतर्फ पदयात्रा गर्ने हो।

हवाई र सडक पहुँच

बिराटनगर—ताप्लेजुङ (सुकेटार) बीच साप्ताहिक १ उडान चल्ने उल्लेख पाइन्छ। सडकबाट बिर्तामोड—ताप्लेजुङ (फुङ्लिङ) मार्ग करिब २३७ कि.मी. छ, जहाँ साधारण/डिलक्स बस वा जीप सेवा प्रयोग हुन्छ। फुङ्लिङबाट देउस्थलसम्म सामान्यतया एक दिनको पदयात्रा पर्छ।

मौसम र स्वास्थ्य सावधानी

उचाइ करिब ३७९४ मि. रहेकाले तापक्रम प्रायः शून्यको आसपास झर्दै जान्छ। फाल्गुणदेखि कार्तिक महिनासम्म यात्रा अनुकूल मानिन्छ। उच्च भूभागको असर र चिसोबाट बच्न तातोपेय, अदुवा–लसुन, भुटेको मकैजस्ता परिकार तथा न्यानो लुगा साथमा लिने सल्लाह दिइन्छ।

व्यवस्थापन र अर्थोपार्जन

मन्दिर क्षेत्रको व्यवस्थापन पाथीभरा क्षेत्र विकास समितिद्वारा “गठन आदेश, २०५३” अनुसार गरिएको छ। समितिले विश्रामस्थल, कम्बल र खानेपानी जस्ता सुविधाे व्यवस्था गर्छ। वर्षेनी लाखौं भक्तजन आउँछन् र भेटी रकम करोडौँ रुपैयाँसम्म उठ्ने बताइन्छ। हालसालै करिब ४० क्विन्टल सिक्का नेपाल राष्ट्र बैंकसँग साट्ने पहल गरिएको उल्लेख छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “पाथीभरा देवी (ताप्लेजुङ)”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/पाथीभरा_देवी_(ताप्लेजुङ) (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). पाथीभरा देवी (ताप्लेजुङ) [Pathibhara Devi (Taplejung)]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/पाथीभरा_देवी_(ताप्लेजुङ)

“पाथीभरा देवी (ताप्लेजुङ) [Pathibhara Devi (Taplejung)].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/पाथीभरा_देवी_(ताप्लेजुङ). Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “पाथीभरा देवी (ताप्लेजुङ) [Pathibhara Devi (Taplejung)].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/पाथीभरा_देवी_(ताप्लेजुङ).

@misc{nepaliencyclopedia_494,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {पाथीभरा देवी (ताप्लेजुङ) [Pathibhara Devi (Taplejung)]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A5%80%E0%A4%AD%E0%A4%B0%E0%A4%BE_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A5%80_(%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%99)},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - पाथीभरा देवी (ताप्लेजुङ) [Pathibhara Devi (Taplejung)]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A5%80%E0%A4%AD%E0%A4%B0%E0%A4%BE_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A5%80_(%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%99)
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -